એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ (Antioxidants) ફ્રી રેડિકલ્સ સામે લડીને ઉંમર કેવી રીતે અટકાવે છે?
તમે ક્યારેય જોયું છે કે સફરજનને કાપીને થોડી વાર ખુલ્લું મૂકી દેવામાં આવે, તો તેની સપાટી કેમ ભૂરી કે કાળી પડી જાય છે? અથવા લોખંડની કોઈ વસ્તુ ભેજ અને હવાના સંપર્કમાં રહે તો તેના પર કાટ કેમ લાગી જાય છે? વિજ્ઞાનની ભાષામાં આ પ્રક્રિયાને ઓક્સિડેશન કહેવામાં આવે છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આપણા શરીરના કરોડો કોષોની અંદર પણ દર સેકન્ડે આવી જ એક પ્રક્રિયા ચાલતી રહે છે. જેમ હવામાંનો ઓક્સિજન સફરજનને બગાડે છે અને લોખંડને કાટ લગાવે છે, તેવી જ રીતે આપણા શરીરમાં ઉત્પન્ન થતા અસ્થિર અણુઓ—જેને ફ્રી રેડિકલ્સ કહેવામાં આવે છે—તે આપણા કોષોને ધીમે ધીમે નુકસાન પહોંચાડે છે.
ઉંમર વધવી એ કુદરતનો અટલ નિયમ છે, જેને કોઈ સંપૂર્ણપણે રોકી શકતું નથી. પરંતુ આજકાલ આપણે જોઈએ છીએ કે ઘણા લોકોમાં ૩૦ કે ૩૫ વર્ષની ઉંમરે જ ચહેરા પર કરચલીઓ દેખાવા લાગે છે, વાળ સફેદ થવા લાગે છે, થાક અનુભવાય છે અને અનેક જીવનશૈલીજન્ય બીમારીઓ ઘેરી લે છે. આને અકાળે વૃદ્ધત્વ કહેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને ધીમી પાડવા અને કોષોને અંદરથી સુરક્ષિત રાખવા માટે કુદરતે આપણને એક અદભુત રક્ષાકવચ આપ્યું છે, જેનું નામ છે એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ.
આ લેખમાં આપણે સરળ અને વૈજ્ઞાનિક રીતે સમજીશું કે ફ્રી રેડિકલ્સ શું છે, તે ઉંમર વધવાની પ્રક્રિયાને કેવી રીતે ઝડપી બનાવે છે, એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ તેમની સામે કેવી રીતે લડે છે અને આપણા રોજિંદા ભારતીય આહાર દ્વારા આપણે કેવી રીતે લાંબા સમય સુધી યુવાન અને સ્વસ્થ રહી શકીએ છીએ.
ફ્રી રેડિકલ્સ શું છે અને તે શરીરમાં કેવી રીતે બને છે?
ફ્રી રેડિકલ્સને સમજવા માટે થોડું પાયાનું વિજ્ઞાન સમજવું જરૂરી છે. આપણું આખું શરીર અબજો અણુઓથી બનેલું છે. દરેક સ્થિર અણુની આસપાસ ઇલેક્ટ્રોનની જોડીઓ ફરતી હોય છે. જ્યારે કોઈ રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન કોઈ અણુ પોતાનો એક ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવી દે છે, ત્યારે તે અસ્થિર બની જાય છે. આવા અસ્થિર અને એકલા ઇલેક્ટ્રોન ધરાવતા અણુને ફ્રી રેડિકલ કહેવામાં આવે છે.
ફ્રી રેડિકલ્સ સ્વભાવે ખૂબ જ આક્રમક અને બેચેન હોય છે. પોતાની સ્થિરતા પાછી મેળવવા માટે તેઓ આસપાસના સ્વસ્થ કોષોના અણુઓમાંથી ઇલેક્ટ્રોન છીનવી લેવાનો પ્રયાસ કરે છે. જ્યારે એક ફ્રી રેડિકલ કોઈ સ્વસ્થ અણુમાંથી ઇલેક્ટ્રોન ચોરી લે છે, ત્યારે પેલો સ્વસ્થ અણુ પણ ફ્રી રેડિકલ બની જાય છે. આ રીતે શરીરમાં નુકસાનની એક લાંબી શૃંખલા પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જાય છે.
શરીરમાં ફ્રી રેડિકલ્સ ક્યાંથી આવે છે?
ફ્રી રેડિકલ્સ બે મુખ્ય સ્ત્રોતોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે:
- આંતરિક સ્ત્રોતો: જ્યારે આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ અને ખોરાક પચાવીને તેમાંથી ઊર્જા બનાવીએ છીએ, ત્યારે કુદરતી રીતે જ આડપેદાશ તરીકે ફ્રી રેડિકલ્સ બને છે. શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પણ બેક્ટેરિયા અને વાયરસને મારવા માટે મર્યાદિત માત્રામાં ફ્રી રેડિકલ્સનો ઉપયોગ કરે છે. એટલે કે, થોડી માત્રામાં ફ્રી રેડિકલ્સ હોવા તે સામાન્ય અને જરૂરી છે.
- બાહ્ય સ્ત્રોતો: આજની આધુનિક જીવનશૈલીમાં બાહ્ય પરિબળોને કારણે શરીરમાં ફ્રી રેડિકલ્સનું પ્રમાણ ભયજનક રીતે વધી રહ્યું છે. જેમાં મુખ્ય પરિબળો નીચે મુજબ છે:
- વાયુ પ્રદૂષણ અને ધુમાડો: વાહનોનો ધુમાડો, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ અને ધૂળના રજકણો.
- સૂર્યના અલ્ટ્રાવાયોલેટ (UV) કિરણો: તડકામાં વધુ સમય રહેવાથી ત્વચાના કોષોમાં મોટા પાયે ફ્રી રેડિકલ્સ બને છે.
- ધૂમ્રપાન અને તમાકુ: સિગારેટના એક કશમાં લાખો ફ્રી રેડિકલ્સ હોય છે જે સીધા ફેફસાં અને લોહીમાં ભળે છે.
- બિનઆરોગ્યપ્રદ ખોરાક: વારંવાર તળેલો ખોરાક, ટ્રાન્સ ફેટ, વધુ પડતી ખાંડ, પ્રોસેસ્ડ ફૂડ અને જંતુનાશકોવાળા શાકભાજી.
- માનસિક તણાવ અને ઊંઘનો અભાવ: લાંબા સમયનો તણાવ શરીરમાં કોર્ટિસોલ હોર્મોન વધારે છે, જે ઓક્સિડેશનની પ્રક્રિયાને વેગ આપે છે.
ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ: વૃદ્ધત્વનું મુખ્ય કારણ
જ્યારે શરીરમાં ફ્રી રેડિકલ્સની સંખ્યા વધી જાય અને તેમની સામે લડવા માટે પૂરતા એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ ન હોય, ત્યારે જે અસંતુલનની સ્થિતિ સર્જાય છે તેને ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ કહેવામાં આવે છે. વર્ષ ૧૯૫૬માં વૈજ્ઞાનિક ડેનહામ હાર્મને ‘ફ્રી રેડિકલ થિયરી ઓફ એજિંગ’ રજૂ કરી હતી, જે મુજબ ઉંમર વધવાનાં મોટા ભાગનાં લક્ષણો આ ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસને કારણે જ દેખાય છે.
ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ આપણા શરીરને ચાર મુખ્ય સ્તરે નુકસાન પહોંચાડે છે:
- ત્વચા અને કોલેજનનો નાશ: આપણી ત્વચાની ચુસ્તતા અને ચમક કોલેજન અને ઇલાસ્ટિન નામના પ્રોટીન પર આધારિત હોય છે. ફ્રી રેડિકલ્સ આ પ્રોટીનના તંતુઓને તોડી નાખે છે. પરિણામે ત્વચા ઢીલી પડવા લાગે છે, આંખો અને હોઠની આસપાસ કરચલીઓ પડે છે, કાળા ડાઘ-ધબ્બા થાય છે અને ચહેરાની કુદરતી ચમક જતી રહે છે.
- ડીએનએ (DNA) ને નુકસાન: દરેક કોષની અંદર ડીએનએ હોય છે, જે કોષના વિભાજન અને સમારકામની માહિતી ધરાવે છે. ફ્રી રેડિકલ્સ ડીએનએના બંધારણમાં ફેરફાર કરી શકે છે. જ્યારે નુકસાનગ્રસ્ત ડીએનએ સાથે નવા કોષો બને છે, ત્યારે શરીરની કાર્યક્ષમતા ઘટે છે અને વૃદ્ધત્વ ઝડપથી આવે છે.
- કોષની દીવાલ નબળી પડવી: કોષની બહારનું આવરણ લિપિડ્સ (ચરબી) નું બનેલું હોય છે. ફ્રી રેડિકલ્સ આ આવરણ પર હુમલો કરે છે (જેને લિપિડ પેરોક્સિડેશન કહેવાય છે), જેનાથી કોષો પોષક તત્વો શોષી શકતા નથી અને ઝડપથી મૃત્યુ પામે છે.
- આંતરિક અવયવો પર અસર: માત્ર ત્વચા જ નહીં, પરંતુ હૃદયની ધમનીઓ, મગજના જ્ઞાનતંતુઓ, આંખોના પડદા અને સાંધાના સ્નાયુઓ પણ ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસનો ભોગ બને છે. આ જ કારણે મોટી ઉંમરે હૃદયરોગ, મોતિયો, સાંધાનો દુખાવો અને યાદશક્તિ ઘટવા જેવી સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે.
એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ કેવી રીતે કામ કરે છે?
જો ફ્રી રેડિકલ્સ શરીરમાં તોડફોડ કરનારા ‘વિલન’ છે, તો એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ આપણા કોષોના ‘સુપરહીરો’ છે. એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ એવા ખાસ અણુઓ છે જે ફ્રી રેડિકલ્સને કોઈ પણ નુકસાન કર્યા વિના શાંત કરી શકે છે.
ઇલેક્ટ્રોન દાતા તરીકેની ભૂમિકા
એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સની કામ કરવાની રીત ખૂબ જ રસપ્રદ છે. જેમ આપણે જોયું કે ફ્રી રેડિકલ્સને પોતાની સ્થિરતા માટે એક ઇલેક્ટ્રોનની જરૂર હોય છે. એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ ઉદારતાપૂર્વક પોતાનો એક ઇલેક્ટ્રોન ફ્રી રેડિકલને દાનમાં આપી દે છે. ઇલેક્ટ્રોન મળતાની સાથે જ ફ્રી રેડિકલ શાંત અને સ્થિર થઈ જાય છે અને તે સ્વસ્થ કોષો પર હુમલો કરવાનું બંધ કરી દે છે.
અહીં સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે અન્ય સામાન્ય અણુઓની જેમ, પોતાનો એક ઇલેક્ટ્રોન આપી દીધા પછી એન્ટિઓક્સિડન્ટ પોતે અસ્થિર કે નુકસાનકારક ફ્રી રેડિકલ બનતો નથી. તે પોતાની રચનાને સ્થિર રાખવામાં સક્ષમ હોય છે. આ રીતે એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ કોષોના વિનાશની શૃંખલા પ્રક્રિયાને ત્યાં જ અટકાવી દે છે.
એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સના બે પ્રકાર
આપણા શરીરને એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ બે રીતે મળે છે:
- શરીર દ્વારા બનાવાતા (Endogenous): આપણું શરીર પોતે પણ ગ્લુટાથિઓન, સુપરઓક્સાઇડ ડિસમ્યુટેઝ (SOD) અને કેટાલેઝ જેવા શક્તિશાળી એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ બનાવે છે. જોકે, ૨૫-૩૦ વર્ષની ઉંમર પછી શરીરમાં આ કુદરતી એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ બનવાની ક્ષમતા ધીમે ધીમે ઘટવા લાગે છે.
- ખોરાકમાંથી મળતા (Exogenous): વિટામિન C, વિટામિન E, બીટા-કેરોટિન, પોલિફેનોલ્સ અને વિવિધ ખનિજો આપણને સીધા ફળો, શાકભાજી, સૂકા મેવા અને મસાલામાંથી મળે છે. ઉંમર વધવાની સાથે આ બાહ્ય સ્ત્રોતોનું મહત્વ અનેકગણું વધી જાય છે.
ઉંમર અટકાવતા મુખ્ય એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ અને તેમના સ્ત્રોતો
દરેક એન્ટિઓક્સિડન્ટ શરીરના અલગ-અલગ ભાગમાં અને અલગ-અલગ રીતે કામ કરે છે. કોઈ પાણીમાં ઓગળે તેવા હોય છે (જે કોષની અંદર અને લોહીમાં કામ કરે છે), તો કોઈ ચરબીમાં ઓગળે તેવા હોય છે (જે કોષની દીવાલનું રક્ષણ કરે છે). નીચેના કોષ્ટકમાં મુખ્ય એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ, તેમનું કાર્ય અને આપણા રોજિંદા આહારમાં તેમના સ્ત્રોતોની માહિતી આપવામાં આવી છે:
| એન્ટિઓક્સિડન્ટ | ઉંમર અટકાવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા | મુખ્ય ભારતીય/ગુજરાતી ખોરાકના સ્ત્રોતો |
| વિટામિન C | કોલેજનનું ઉત્પાદન વધારે છે, ત્વચાને ચમકદાર બનાવે છે અને ડાઘ-ધબ્બા ઘટાડે છે. | આમળા, લીંબુ, જામફળ, સંતરા, મોસંબી, શિમલા મરચા, ટામેટાં |
| વિટામિન E | કોષની દીવાલને તૂટતી અટકાવે છે, ત્વચામાં ભેજ જાળવે છે અને યુવી કિરણોથી બચાવે છે. | બદામ, અખરોટ, સૂર્યમુખીના બીજ, મગફળી, પાલક, સરસવનું તેલ |
| બીટા-કેરોટિન (વિટામિન A) | ત્વચાના નવા કોષો બનાવે છે, આંખોનું તેજ જાળવે છે અને ત્વચાની કરચલીઓ ઘટાડે છે. | ગાજર, શક્કરિયા, પપૈયા, પાકી કેરી, કોળું, મેથી અને પાલકની ભાજી |
| પોલિફેનોલ્સ અને ફ્લેવોનોઈડ્સ | શરીરમાં સોજો ઘટાડે છે, હૃદય અને મગજને યુવાન રાખે છે, ડીએનએનું રક્ષણ કરે છે. | ગ્રીન ટી, હળદર (કર્ક્યુમિન), જાંબુ, દાડમ, દ્રાક્ષ, ડાર્ક ચોકલેટ, સફરજન |
| લાઇકોપીન | સૂર્યના તાપથી થતા નુકસાન સામે કુદરતી સનસ્ક્રીન જેવું કામ કરે છે. | પાકા ટામેટાં, તરબૂચ, લાલ જામફળ, પપૈયા |
| સેલેનિયમ અને ઝિંક | શરીરના કુદરતી એન્ટિઓક્સિડન્ટ એન્ઝાઇમ્સને સક્રિય કરે છે અને વાળ-ત્વચાનું સમારકામ કરે છે. | કોળાના બીજ, તલ, કઠોળ, આખા અનાજ, દહીં, બાજરી |
ભારતીય અને ગુજરાતી રસોડામાં એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સનો ખજાનો
ઘણીવાર લોકોને એવું લાગે છે કે એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ મેળવવા માટે મોંઘા વિદેશી ફળો જેવા કે બ્લુબેરી, એવોકાડો કે કિવિ ખાવા જરૂરી છે. પરંતુ હકીકત એ છે કે આપણું પરંપરાગત ભારતીય અને ગુજરાતી રસોડું દુનિયાના સૌથી શક્તિશાળી એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સથી ભરેલું છે.
- આમળા: આયુર્વેદમાં આમળાને ‘રસાયણ’ (ઉંમર અટકાવનાર) કહેવામાં આવે છે. તેમાં સંતરા કરતાં અનેકગણું વધારે વિટામિન C હોય છે. રોજ એક કાચું આમળું અથવા આમળાનો રસ પીવાથી કોલેજનનું સ્તર જળવાઈ રહે છે.
- મસાલાની તાકાત: આપણા દાળ-શાકમાં વપરાતા મસાલા માત્ર સ્વાદ માટે નથી. હળદરમાં રહેલું ‘કર્ક્યુમિન’ શક્તિશાળી એન્ટિઓક્સિડન્ટ અને સોજો ઉતારનાર તત્વ છે (કાળા મરી સાથે લેવાથી તેનું શોષણ ૨૦ ગણું વધી જાય છે). આ ઉપરાંત લવિંગ, તજ, આદુ, લસણ, જીરું અને તુલસીના પાન ફ્રી રેડિકલ્સનો નાશ કરવામાં અત્યંત અસરકારક છે.
- મેઘધનુષ્ય આહાર (Eat the Rainbow): અલગ-અલગ રંગના ફળો અને શાકભાજીમાં અલગ-અલગ પ્રકારના એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ હોય છે. જેમ કે, લાલ ટામેટાંમાં લાઇકોપીન, નારંગી ગાજરમાં બીટા-કેરોટિન, જાંબલી જાંબુ કે રીંગણમાં એન્થોસાયનિન અને લીલી ભાજીમાં લ્યુટિન હોય છે. તમારી થાળી જેટલી રંગબેરંગી હશે, તમારા શરીરને એટલું જ વ્યાપક રક્ષણ મળશે.
રાંધવાની સાચી રીતનું મહત્વ
ખોરાકમાં રહેલા એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ ગરમી પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે. શાકભાજીને વધુ પડતા તેલમાં તળવાથી કે ખૂબ વધારે સમય સુધી ઉકાળવાથી તેમાં રહેલું વિટામિન C અને અન્ય પોષક તત્વો નષ્ટ થઈ જાય છે. તેથી શાકભાજીને હળવા તાપે વરાળમાં બાફવા કે ઓછા તેલમાં સાંતળવા શ્રેષ્ઠ છે. જોકે, એક રસપ્રદ અપવાદ ટામેટાં છે—ટામેટાંને થોડું રાંધીને ખાવાથી તેમાં રહેલું લાઇકોપીન શરીરમાં વધુ સારી રીતે શોષાય છે.
જીવનશૈલીના ફેરફારો: ફ્રી રેડિકલ્સનું ઉત્પાદન કેવી રીતે ઘટાડવું?
માત્ર એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સથી ભરપૂર ખોરાક ખાવો પૂરતો નથી; સાથે સાથે શરીરમાં બનતા વધારાના ફ્રી રેડિકલ્સને અટકાવવા પણ એટલા જ જરૂરી છે. આ માટે રોજિંદા જીવનમાં કેટલીક સરળ આદતો અપનાવી શકાય:
- તડકાથી રક્ષણ: બપોરના તીવ્ર તડકામાં બહાર નીકળતી વખતે સનસ્ક્રીન, ચશ્માં અને સુતરાઉ કપડાંનો ઉપયોગ કરો. ત્વચા પર થતી અકાળ કરચલીઓમાં ૮૦% ફાળો સૂર્યના યુવી કિરણોનો હોય છે.
- પૂરતી અને ગાઢ ઊંઘ: રાત્રે ૭ થી ૮ કલાકની ઊંઘ દરમિયાન આપણું શરીર ‘મેલાટોનિન’ નામનું હોર્મોન બનાવે છે, જે પોતે એક શક્તિશાળી એન્ટિઓક્સિડન્ટ છે. ઊંઘ દરમિયાન જ શરીર દિવસભર નુકસાન પામેલા કોષોનું સમારકામ કરે છે.
- તણાવ વ્યવસ્થાપન: રોજ ૧૫-૨૦ મિનિટ પ્રાણાયામ, ધ્યાન કે ઊંડા શ્વાસ લેવાની કસરત કરવાથી શરીરમાં ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસનું સ્તર નોંધપાત્ર રીતે ઘટે છે.
- નિયમિત અને મધ્યમ કસરત: રોજ ૩૦ થી ૪૫ મિનિટ ચાલવું, યોગ કરવા કે હળવી કસરત કરવાથી શરીરની પોતાની એન્ટિઓક્સિડન્ટ બનાવવાની ક્ષમતા વધે છે. (યાદ રાખો, અતિશય અને થકવી નાખનારી કસરત ઊલટાનું ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ વધારી શકે છે.)
- વ્યસન અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડથી દૂર રહો: ધૂમ્રપાન, તમાકુ, વધુ પડતો દારૂ, રિફાઇન્ડ ખાંડ અને પેકેટમાં મળતા તળેલા નાસ્તાથી દૂર રહેવું એ યુવાની જાળવી રાખવાનો સૌથી સીધો રસ્તો છે.
શું એન્ટિઓક્સિડન્ટ સપ્લિમેન્ટ્સ (ગોળીઓ) લેવા જોઈએ?
આજકાલ બજારમાં ‘એન્ટિ-એજિંગ’ ના નામે વિવિધ વિટામિન અને એન્ટિઓક્સિડન્ટની ગોળીઓ અને પાવડર ખૂબ વેચાય છે. પરંતુ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે કુદરતી ખોરાકનો કોઈ વિકલ્પ નથી.
જ્યારે તમે એક આખું ફળ કે શાકભાજી ખાઓ છો, ત્યારે તમને માત્ર એક જ વિટામિન નથી મળતું, પરંતુ તેની સાથે ફાઇબર, ખનિજો અને સેંકડો અન્ય ફાયટોકેમિકલ્સ મળે છે. આ બધા તત્વો એકબીજા સાથે મળીને (સિનર્જી અસરથી) કામ કરે છે અને શરીરમાં સરળતાથી શોષાય છે. બીજી તરફ, ડોક્ટરની સલાહ વિના વધુ પડતા પ્રમાણમાં એન્ટિઓક્સિડન્ટ સપ્લિમેન્ટ્સ લેવાથી ક્યારેક ઊલટી અસર થઈ શકે છે—વધુ પડતી માત્રામાં અમુક એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ શરીરમાં ‘પ્રો-ઓક્સિડન્ટ’ બનીને નુકસાન પણ પહોંચાડી શકે છે. તેથી જો શરીરમાં કોઈ ચોક્કસ વિટામિનની ઉણપ ન હોય, તો ગોળીઓને બદલે તાજા અને મોસમી ખોરાક પર જ ભરોસો રાખવો હિતાવહ છે.
સ્વસ્થ અને યુવાન જીવન તરફ એક કદમ
ઉંમર વધવી એ માત્ર કેલેન્ડરના પાનાં ફેરવાવાની વાત નથી, પણ આપણા કોષો કેટલા સ્વસ્થ અને સક્રિય છે તેનો આધાર છે. ફ્રી રેડિકલ્સ અને એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ વચ્ચેનું યુદ્ધ આપણા શરીરમાં જીવનભર ચાલતું રહે છે. આપણે ઉંમરને સંપૂર્ણપણે થંભાવી તો નથી શકતા, પરંતુ આપણા આહારમાં રંગબેરંગી ફળો, લીલા શાકભાજી, સૂકા મેવા અને પરંપરાગત મસાલાઓનો સમાવેશ કરીને તેમજ તણાવમુક્ત જીવનશૈલી અપનાવીને આપણે આ યુદ્ધમાં એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સનો હાથ ઉપર રાખી શકીએ છીએ. જ્યારે કોષો અંદરથી સુરક્ષિત અને સ્વસ્થ હશે, ત્યારે તેની ચમક અને ઊર્જા તમારા ચહેરા અને વ્યક્તિત્વ પર લાંબા સમય સુધી અકબંધ રહેશે.
