વ્યસન (તમાકુ/આલ્કોહોલ) અને વધતું વજન: શું સંબંધ છે?
આજના આધુનિક યુગમાં ખરાબ જીવનશૈલી, માનસિક તણાવ અને સામાજિક દેખાદેખીના કારણે વ્યસનનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. તમાકુ (સિગારેટ, બીડી, ગુટખા) અને આલ્કોહોલ (દારૂ) એવા બે મુખ્ય વ્યસનો છે જે લાખો લોકોના જીવનને ખોખલું કરી રહ્યા છે. સામાન્ય રીતે લોકો એવું વિચારે છે કે વ્યસન માત્ર ફેફસાં, લિવર કે હૃદયને જ નુકસાન પહોંચાડે છે. પરંતુ ખૂબ જ ઓછા લોકો જાણે છે કે વ્યસન અને શરીરના વજન (Weight Gain/Loss) વચ્ચે એક ખૂબ જ ઊંડો અને જટિલ સંબંધ છે.
ઘણા લોકો વજન ઘટાડવા માટે સિગારેટ પીવાનું શરૂ કરે છે, તો વળી કેટલાક લોકો દારૂ પીધા પછી ખૂબ જ ઝડપથી જાડા થવા લાગે છે. આ લેખમાં આપણે વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી સમજીશું કે તમાકુ અને આલ્કોહોલનું સેવન વજન વધારવા કે ઘટાડવામાં કેવી રીતે ભાગ ભજવે છે અને તે આપણા ચયાપચય (Metabolism) ને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે.
૧. આલ્કોહોલ (દારૂ) અને વધતું વજન: સીધો સંબંધ
આલ્કોહોલ અને વજન વધવા વચ્ચેનો સંબંધ ખૂબ જ સ્પષ્ટ અને સીધો છે. જે લોકો નિયમિત કે વધુ પ્રમાણમાં દારૂ પીવે છે, તેઓ ખૂબ જ ઝડપથી ‘મોટાપા’ (Obesity) નો શિકાર બને છે. ચાલો સમજીએ કે આવું કેમ થાય છે:
કૅલરીનો ભંડાર (Empty Calories)
આલ્કોહોલમાં કૅલરીની માત્રા ખૂબ જ વધારે હોય છે, પરંતુ તેમાં કોઈ પોષક તત્વો (વિટામિન, મિનરલ કે પ્રોટીન) હોતા નથી. તેથી તેને ‘એમ્પ્ટી કૅલરીઝ’ (Empty Calories) કહેવામાં આવે છે.
- ૧ ગ્રામ પ્રોટીન કે કાર્બોહાઇડ્રેટમાંથી ૪ કૅલરી મળે છે.
- ૧ ગ્રામ ફેટ (ચરબી) માંથી ૯ કૅલરી મળે છે.
- ૧ ગ્રામ આલ્કોહોલમાંથી અંદાજે ૭ કૅલરી મળે છે.આમ, આલ્કોહોલ ચરબીની જેમ જ વધુ કૅલરી ધરાવે છે, જેના કારણે વજન ઝડપથી વધે છે.
ચયાપચય (Metabolism) ધીમું થવું
જ્યારે તમે આલ્કોહોલનું સેવન કરો છો, ત્યારે તમારું શરીર તેને એક ‘ઝેર’ (Toxin) તરીકે જુએ છે. શરીરની પ્રાથમિકતા આ ઝેરને વહેલી તકે બહાર કાઢવાની હોય છે. આ પ્રક્રિયામાં લિવર ચરબી અને કાર્બોહાઇડ્રેટ્સને ઓગાળવાનું (Fat Burning Process) બંધ કરી દે છે અને માત્ર આલ્કોહોલને પચાવવામાં વ્યસ્ત થઈ જાય છે. પરિણામે, તમે જે ખોરાક ખાધો હોય તેની ચરબી શરીરમાં જમા થવા લાગે છે.
‘બિયર બેલી’ (Beer Belly) અને પેટની ચરબી
આલ્કોહોલના કારણે જમા થતી ચરબી મુખ્યત્વે પેટના ભાગમાં એકઠી થાય છે, જેને સામાન્ય ભાષામાં ‘બિયર બેલી’ કહેવામાં આવે છે. આ વિસેરલ ફેટ (Visceral Fat) છે, જે લિવર, સ્વાદુપિંડ અને આંતરડા જેવા આંતરિક અંગોની આસપાસ જમા થાય છે અને હૃદયરોગ તેમજ ડાયાબિટીસનું જોખમ વધારે છે.
ભૂખમાં વધારો અને ખોટા ખોરાકની પસંદગી
દારૂ પીધા પછી મગજનું નિયંત્રણ ઓછું થાય છે અને તૃપ્તિનો સંકેત આપતા હોર્મોન્સ સરખું કામ નથી કરતા. આ સિવાય, દારૂ સાથે લોકો મોટે ભાગે ચવાણું, પાપડ, ચીઝ, ફ્રાઇડ ચિકન, ચિપ્સ જેવી હાઈ-કેલરી અને તેલવાળી વસ્તુઓ (Chasers) ખાય છે. આ ‘લેટ નાઇટ ઇટિંગ’ વજન વધારવામાં ઘી હોમવાનું કામ કરે છે.
૨. તમાકુ (સિગારેટ/ગુટખા) અને વજન: એક ભ્રામક સંબંધ
તમાકુ અને વજન વચ્ચેનો સંબંધ થોડો જટિલ અને ભ્રામક છે. ઘણા ધૂમ્રપાન કરનારા લોકો માને છે કે સિગારેટ પીવાથી વજન નિયંત્રણમાં રહે છે. આ વાત અમુક અંશે સાચી છે, પરંતુ તેની પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ અત્યંત જોખમી છે.
તમાકુનું સેવન ➔ નિકોટીન શરીરમાં પ્રવેશે ➔ ભૂખ મરી જાય અને મેટાબોલિઝમ કૃત્રિમ રીતે વધે ➔ વજન ઘટે (પરંતુ સ્વાસ્થ્ય બગડે)
નિકોટીનની શરીર પર અસર
તમાકુમાં રહેલું નિકોટીન (Nicotine) એક શક્તિશાળી ઉત્તેજક (Stimulant) છે. તે શરીરમાં જઈને હૃદયના ધબકારા અને મેટાબોલિઝમ રેટને કૃત્રિમ રીતે વધારી દે છે. આનાથી શરીર આરામની સ્થિતિમાં પણ વધુ કેલરી બાળે છે. આ ઉપરાંત, નિકોટીન મગજના એવા ભાગને પ્રભાવિત કરે છે જે ભૂખને નિયંત્રિત કરે છે, જેથી વ્યક્તિને ભૂખ ઓછી લાગે છે.
સ્વાદ અને સુગંધની ક્ષમતા ઘટવી
લાંબા સમય સુધી તમાકુ કે સિગારેટ વાપરવાથી જીભની ટેસ્ટ બડ્સ (Taste Buds) અને નાકની સૂંઘવાની શક્તિ નબળી પડી જાય છે. ખોરાકનો સાચો સ્વાદ ન આવવાને કારણે વ્યક્તિ ઓછું ખાવાનું પસંદ કરે છે, જેથી તેનું વજન ઘટે છે. પરંતુ આ વજન ઘટવું એ તંદુરસ્તીની નિશાની નથી, પણ કુપોષણ (Malnutrition) તરફનો ઈશારો છે.
૩. તમાકુ છોડ્યા પછી વજન કેમ વધે છે?
જે લોકો સિગારેટ કે ગુટખા છોડવાનો નિર્ણય લે છે, તેમાંથી લગભગ ૭૦-૮૦% લોકોનું વજન ૬ મહિનામાં ૩ થી ૫ કિલો સુધી વધી જાય છે. આ ડરથી ઘણા લોકો ફરીથી ધૂમ્રપાન શરૂ કરી દે છે. પરંતુ આ વજન વધવા પાછળ વૈજ્ઞાનિક કારણો છે:
- મેટાબોલિઝમ સામાન્ય થવું: તમાકુ છોડતા જ નિકોટીનની કૃત્રિમ અસર ખતમ થઈ જાય છે અને મેટાબોલિઝમ ફરી પોતાની સામાન્ય ગતિએ આવી જાય છે.
- ભૂખ પાછી આવવી: સ્વાદ અને સુગંધની ઇન્દ્રિયો ફરી સક્રિય થતાં જ ખોરાક ટેસ્ટી લાગવા માંડે છે અને ભૂખ ઉઘડે છે.
- ખોરાકનો ઓલ્ટરનેટિવ તરીકે ઉપયોગ: જ્યારે સ્મોકિંગ કરવાની તલપ (Craving) લાગે, ત્યારે હાથ અને મોં ને વ્યસ્ત રાખવા માટે લોકો ચોકલેટ, બિસ્કિટ, વેફર્સ કે ગળી વસ્તુઓ ખાવાનું શરૂ કરી દે છે. આ ઈમોશનલ ઈટિંગ (Emotional Eating) વજન વધારે છે.
મહત્વની નોંધ: તમાકુ છોડ્યા પછી વધતું થોડું વજન એ સિગારેટથી થતા કેન્સર, હાર્ટ એટેક અને લંગ્સ ફેલિયરના જોખમ કરતાં હજાર ગણું સારું છે. આ વજનને કસરત દ્વારા સરળતાથી ઘટાડી શકાય છે.
૪. વ્યસન, હોર્મોન્સ અને વજન વચ્ચેનો ત્રિકોણ
આલ્કોહોલ અને તમાકુ બંને આપણા શરીરની અંતઃસ્ત્રાવી પ્રણાલી (Endocrine System) એટલે કે હોર્મોન્સને અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખે છે, જે વજન વધારવા માટે સીધી રીતે જવાબદાર છે:
| હોર્મોન | વ્યસનની અસર | વજન પર થતી અસર |
| કોર્ટિસોલ (Stress Hormone) | તમાકુ અને દારૂ બંને શરીરમાં કોર્ટિસોલનું પ્રમાણ વધારે છે. | આ હોર્મોન પેટના ભાગમાં ચરબી જમા કરવા માટે મજબૂર કરે છે. |
| ટેસ્ટોસ્ટેરોન (Testosterone) | આલ્કોહોલ પુરુષોમાં આ મેલ હોર્મોનનું સ્તર ઘટાડે છે. | ટેસ્ટોસ્ટેરોન ઘટવાથી મસલ્સ (સ્નાયુઓ) ઓછા થાય છે અને ફેટ વધે છે. |
| ઇન્સ્યુલિન (Insulin) | દારૂના કારણે સ્વાદુપિંડ પર સોજો આવે છે અને ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ થાય છે. | લોહીમાં શુગર વધે છે અને તે સીધી ચરબીમાં ફેરવાય છે. |
૫. ઊંઘની ઉણપ અને વજનનો સંબંધ
દારૂ પીધા પછી ભલે વહેલા ઊંઘ આવી જાય, પરંતુ તે ઊંઘ ગુણવત્તાયુક્ત હોતી નથી. આલ્કોહોલ આપણી REM (Rapid Eye Movement) સ્લીપને ડિસ્ટર્બ કરે છે. તેવી જ રીતે નિકોટીન એક ઉત્તેજક હોવાથી મોડી રાત સુધી ઊંઘ આવવા દેતું નથી.
જ્યારે ઊંઘ પૂરી નથી થતી, ત્યારે શરીરમાં ઘ્રેલિન (Ghrelin – ભૂખ વધારતો હોર્મોન) વધે છે અને લેપ્ટિન (Leptin – પેટ ભરાયાનો અહેસાસ કરાવતો હોર્મોન) ઘટે છે. પરિણામે, બીજા દિવસે વ્યક્તિ વધુ હાઈ-કેલરી અને જંક ફૂડ ખાય છે, જે વજન વધારે છે.
૬. આ ચક્રવ્યૂહમાંથી બહાર કેવી રીતે નીકળવું? (સ્વાસ્થ્યપ્રદ ઉકેલો)
જો તમે વ્યસન છોડવા માંગો છો અને વજન પણ નિયંત્રણમાં રાખવા માંગો છો, તો નીચેની બાબતોનું ચુસ્તપણે પાલન કરવું જોઈએ:
અ) આલ્કોહોલનું સેવન મર્યાદિત કે બંધ કરો
- જો દારૂ સંપૂર્ણ બંધ ન થઈ શકે, તો તેનું પ્રમાણ અત્યંત મર્યાદિત કરો.
- સોડા કે કોલ્ડ્રિંક્સના બદલે પાણી સાથે આલ્કોહોલ લો જેથી કેલરી ઓછી થાય.
- દારૂ સાથે તળેલું ચવાણું ખાવાને બદલે સલાડ, શેકેલા ચણા કે રોસ્ટેડ પનીર લો.
બ) તમાકુ છોડતી વખતે વજન નિયંત્રિત કરવાની ટિપ્સ
- હેલ્ધી સ્નેકિંગ: જ્યારે સિગારેટ કે ગુટખાની તલપ લાગે ત્યારે સોપારી કે માવાને બદલે વરિયાળી, ઈલાયચી, રોસ્ટેડ મખાના અથવા સુગર-ફ્રી ચિંગમ ચાવવાની આદત પાડો.
- પુષ્કળ પાણી પીવો: દિવસમાં ૩ થી ૪ લીટર પાણી પીવો. પાણી પીવાથી શરીરમાં રહેલા નિકોટીનના ટોક્સિન્સ પેશાબ વાટે બહાર નીકળી જશે અને વારંવાર ખાવાની ઈચ્છા નહી થાય.
ક) શારીરિક પ્રવૃત્તિ (Exercise)
નિયમિત ૪૫ મિનિટ ઝડપથી ચાલવું (Brisk Walking), સાઇકલિંગ કે રનિંગ કરો. કસરત કરવાથી શરીરમાં એન્ડોર્ફિન (હેપ્પી હોર્મોન્સ) મુક્ત થાય છે, જે તમાકુ કે દારૂ છોડ્યા પછી થતા ક્રેવિંગ અને ડિપ્રેશનને ઘટાડે છે અને મેટાબોલિઝમ સુધારે છે.
નિષ્કર્ષ
વ્યસન (તમાકુ અને આલ્કોહોલ) અને વધતું વજન એ એક સિક્કાની બે બાજુઓ જેવા છે. આલ્કોહોલ સીધી રીતે કેલરી વધારીને શરીરને બેડોળ બનાવે છે, જ્યારે તમાકુ શરીરની આંતરિક સિસ્ટમને બગાડીને વજન અસંતુલિત કરે છે. વજન વધવું એ માત્ર દેખાવનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ તે હાર્ટ એટેક, લકવો, ફેટી લિવર અને કેન્સર જેવા જીવલેણ રોગોનું આમંત્રણ છે.
વ્યસનમુક્તિ એ જ સ્વસ્થ જીવનની સાચી ચાવી છે. શરૂઆતમાં વ્યસન છોડતી વખતે થોડી તકલીફ કે વજનમાં ફેરફાર થઈ શકે છે, પરંતુ યોગ્ય આહાર, નિયમિત કસરત અને મક્કમ મનોબળ દ્વારા વજન અને વ્યસન બંને પર જીત મેળવી શકાય છે. તંદુરસ્ત શરીર એ જ સાચી મૂડી છે, આજે જ વ્યસનને કહો ‘ના’ અને સ્વાસ્થ્યને કહો ‘હા’.
