પર્યુષણ કે શ્રાવણ મહિનાના ઉપવાસ પછી એકદમ વજન કેમ વધી જાય છે?

ભારતીય સંસ્કૃતિ અને ધર્મમાં વ્રત, તપ અને ઉપવાસનું અનેરું મહત્વ છે. જૈન ધર્મમાં આવતો મહાપર્વ ‘પર્યુષણ’ હોય કે પછી હિન્દુ ધર્મનો પવિત્ર ‘શ્રાવણ મહિનો’, આ સમયગાળા દરમિયાન લોકો શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપવાસ કરતા હોય છે. ઉપવાસ પાછળનો મુખ્ય હેતુ આત્માની શુદ્ધિ, સંયમ અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય (ડિટોક્સિફિકેશન) સુધારવાનો છે.

ઘણા લોકો એવું નોંધે છે કે ઉપવાસના દિવસોમાં તેમનું વજન ઝડપથી ઘટી જાય છે. શરીર હળવું ફૂલ જેવું લાગવા માંડે છે. પરંતુ, જેવો તહેવાર પૂરો થાય અને તેઓ પોતાના નિયમિત આહાર પર પાછા ફરે, કે તરત જ ગણતરીના દિવસોમાં જ વજન અચાનક અને ક્યારેક તો પહેલાં કરતાં પણ વધુ વધી જાય છે. આ સમસ્યાથી ઘણા લોકો પરેશાન રહે છે.

તો ચાલો, આજે આપણે આ લેખમાં વિસ્તારથી સમજીએ કે પર્યુષણ કે શ્રાવણ મહિનાના ઉપવાસ પછી અચાનક વજન કેમ વધી જાય છે, તેની પાછળ કયા વૈજ્ઞાનિક કારણો જવાબદાર છે, અને આ વજન વધારાને અટકાવવા માટે કેવા પગલાં લેવા જોઈએ.

ઉપવાસ દરમિયાન શરીરમાં શું ફેરફાર થાય છે?

ઉપવાસ પછીનું વજન કેમ વધે છે તે સમજવા માટે, ઉપવાસ દરમિયાન શરીરમાં શું પ્રક્રિયા થાય છે તે સમજવું અત્યંત જરૂરી છે.

જ્યારે તમે પર્યુષણ જેવા કઠોર ઉપવાસ (જેમાં માત્ર ઉકાળેલું પાણી પીવામાં આવે છે) અથવા શ્રાવણ મહિનાના એકટાણા કે ફરાળ કરો છો, ત્યારે શરીરની કેલરીની આવક (Calorie Intake) અચાનક ઘટી જાય છે.

• શરીરને રોજિંદા કામ કરવા માટે ઊર્જાની જરૂર પડે છે. જ્યારે બહારથી ખોરાક મળતો બંધ થાય છે, ત્યારે શરીર પોતાનામાં સંગ્રહિત ‘ગ્લાયકોજન’ (Glycogen – એક પ્રકારનું કાર્બોહાઇડ્રેટ જે સ્નાયુઓ અને લિવરમાં સંગ્રહિત હોય છે) નો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કરે છે.
• વિજ્ઞાન મુજબ, ૧ ગ્રામ ગ્લાયકોજન પોતાની સાથે આશરે ૩ થી ૪ ગ્રામ પાણી જાળવી રાખે છે. તેથી, જ્યારે ઉપવાસમાં ગ્લાયકોજન બળે છે, ત્યારે તેની સાથે જોડાયેલું પાણી પણ શરીરમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.
• એટલે ઉપવાસ દરમિયાન જે વજન ઘટે છે, તેમાંથી મોટો ભાગ ચરબીનો (Fat) નહીં, પરંતુ પાણીનો (Water Weight) અને મસલ્સનો હોય છે.

અચાનક વજન વધવા પાછળના ૬ મુખ્ય કારણો

ઉપવાસ પૂર્ણ થયા બાદ તરત જ વજન વધવા પાછળ કોઈ એક જ નહીં, પરંતુ શારીરિક, માનસિક અને આહારને લગતા ઘણા પરિબળો જવાબદાર છે:

૧. મેટાબોલિઝમ (ચયાપચયની ક્રિયા) ધીમું પડવું

જ્યારે તમે લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા રહો છો, ત્યારે શરીરને એવું લાગે છે કે તેને ‘ભૂખમરા’ (Starvation mode) નો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. શરીર પોતાની જાતને બચાવવા માટે ઊર્જાનો બચાવ કરવાનું શરૂ કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં ચયાપચયનો દર (Metabolism rate) એકદમ ધીમો પડી જાય છે. એટલે કે, તમારું શરીર કેલરી બાળવાની પ્રક્રિયા ધીમી કરી દે છે. ઉપવાસ પૂરા થયા પછી જ્યારે તમે સામાન્ય ખોરાક ખાવાનું શરૂ કરો છો, ત્યારે ધીમા મેટાબોલિઝમના કારણે શરીર તે ખોરાકને ઝડપથી પચાવી શકતું નથી અને વધારાની કેલરી ચરબી (Fat) સ્વરૂપે જમા થવા લાગે છે.

૨. ‘વોટર રિટેન્શન’ (શરીરમાં પાણી ભરાવવું)

આ વજન વધારાનું સૌથી મોટું કારણ છે. ઉપર જણાવ્યા મુજબ, ઉપવાસમાં તમે ગ્લાયકોજન અને પાણી ગુમાવો છો. પરંતુ જ્યારે તમે ઉપવાસ તોડો છો (પારણાં કરો છો) અને કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ (જેમ કે રોટલી, ભાત, મીઠાઈ) ખાવાનું શરૂ કરો છો, ત્યારે શરીર તરત જ ગ્લાયકોજનના ભંડારને ફરીથી ભરવા લાગે છે. આ ગ્લાયકોજન ફરીથી પોતાની સાથે પાણીને પકડી રાખે છે. એટલે ઉપવાસ પછીના ૨-૪ દિવસમાં જે ૩-૪ કિલો વજન વધે છે, તે મોટાભાગે ‘વોટર રિટેન્શન’ હોય છે.

૩. પારણાં કરતી વખતે અતિશય અને ભારે ખોરાક ખાવો (Binge Eating)

સામાન્ય રીતે પર્યુષણના પારણાંમાં કે શ્રાવણ માસની પૂર્ણાહુતિ પછી લોકો ભારે ઉત્સાહમાં આવીને સીધો જ ભારે ખોરાક ખાય છે.

• મીઠાઈઓ (પેંડા, બરફી, શીરો), તળેલો ખોરાક (ગાંઠિયા, ભજીયા, પૂરી) અને પચવામાં ભારે વાનગીઓનો ઉપયોગ થાય છે.
• લાંબા સમયના ઉપવાસ પછી પાચનતંત્ર એકદમ શાંત અને નબળું પડી ગયું હોય છે. તેને અચાનક આવો ભારે, ગળ્યો અને ચરબીયુક્ત ખોરાક પચાવવામાં ખૂબ તકલીફ પડે છે.
• આ વધારાની કેલરીનો સંગ્રહ સીધો જ ફેટ (ચરબી) તરીકે થાય છે.

૪. શ્રાવણ મહિનાનું ‘ફરાળ’: એક ખોટી માન્યતા

શ્રાવણ મહિનામાં ઘણા લોકો ઉપવાસના નામે ‘ફરાળ’ કરતા હોય છે. સાચું કહીએ તો, ફરાળી ખોરાક સામાન્ય ખોરાક કરતાં પણ વધુ કેલરીવાળો હોઈ શકે છે. સાબુદાણા, બટાકા, શિંગદાણા, મોરૈયો, રાજગરો, અને તેમાંથી બનતી તળેલી વસ્તુઓ (જેમ કે સાબુદાણાના વડાં, ફરાળી ચેવડો, બટાકાની કાતરી) વજન વધારવામાં કોઈ કસર છોડતા નથી. એક મહિના સુધી આવો હાઈ-કાર્બ અને હાઈ-ફેટ ખોરાક ખાધા પછી જ્યારે તમે પાછા નોર્મલ રોટલી-શાક-દાળ-ભાત પર આવો છો, ત્યારે કેલરીનું સંતુલન ખોરવાય છે અને વજન વધે છે.

૫. મીઠા (Salt) નો વધુ પડતો ઉપયોગ

ઉપવાસ દરમિયાન ઘણા લોકો મીઠું ખાવાનું બંધ કરે છે અથવા સિંધવ મીઠાનો બહુ ઓછો ઉપયોગ કરે છે. ઉપવાસ પૂરા થયા પછી જ્યારે અચાનક રેગ્યુલર ખોરાકમાં મીઠા (Sodium) નું પ્રમાણ વધે છે, ત્યારે સોડિયમની પ્રકૃતિ મુજબ તે શરીરમાં પાણીને પકડી રાખે છે (Water retention). આનાથી પણ શરીર ફૂલેલું (Bloated) લાગે છે અને વજન કાંટા પર વજન વધારે દેખાય છે.

૬. મનોવૈજ્ઞાનિક કારણો (Psychological Factors)

ઉપવાસ દરમિયાન આપણે મનને ખૂબ જ કંટ્રોલ કર્યું હોય છે. મનમાં સતત અમુક વસ્તુઓ ખાવાની ઈચ્છા દબાયેલી હોય છે. ઉપવાસ પૂરા થતાં જ જાણે “હવે મને બધું ખાવાની છૂટ છે” તેવી માનસિકતા (Rebound eating) ઊભી થાય છે. આ લાગણીને કારણે આપણે ભૂખ કરતાં ઘણું વધારે ખાઈ લઈએ છીએ, અને પોર્શન કંટ્રોલ (ખોરાકની માત્રા પર નિયંત્રણ) ગુમાવી બેસીએ છીએ.

ઉપવાસ પૂરા થયા પછી વજન ન વધે તે માટે શું કરવું? (Golden Rules for Parna and Post-Fast Diet)

જો તમે ઈચ્છો છો કે ઉપવાસમાં કરેલી તમારી મહેનત પાણીમાં ન જાય અને તમારું શરીર ખરેખર સ્વસ્થ રહે, તો ઉપવાસ ખોલવાની (પારણાં કરવાની) પ્રક્રિયા ધીમી અને વૈજ્ઞાનિક હોવી જોઈએ. અહીં કેટલાક અસરકારક ઉપાયો દર્શાવ્યા છે:

૧. પ્રવાહીથી શરૂઆત કરો (Start with Fluids)

ઉપવાસ ખોલતી વખતે સીધો ઘન ખોરાક (Solid food) લેવાને બદલે પ્રવાહીથી શરૂઆત કરવી જોઈએ.

• હૂંફાળું લીંબુ પાણી (ખાંડ વગરનું), નાળિયેર પાણી, કે ફુદીના-ધાણાનું પાણી શ્રેષ્ઠ છે.
• જૈન પરંપરામાં મગનું પાણી અથવા રસો (સૂપ) પીવડાવવામાં આવે છે, જે પાચનતંત્રને ફરીથી કાર્યરત કરવા માટે અમૃત સમાન છે.
• આ પ્રવાહીઓ પાચન એન્ઝાઇમ્સને (Digestive enzymes) જગાડે છે અને આંતરડાને હાઇડ્રેટ કરે છે.

૨. હળવો અને સુપાચ્ય ખોરાક લો

પહેલા દિવસે ભારે કે તળેલો ખોરાક બિલકુલ ન લો.

• મગનું પાણી, બાફેલા મગ, પાતળી ખીચડી, દૂધીનું શાક કે વેજીટેબલ સૂપ જેવો હળવો ખોરાક લો.
• ખોરાકને ખૂબ ચાવીને ખાઓ જેથી જઠરને પચાવવામાં ઓછી મહેનત પડે.
• ધીમે ધીમે (૨ થી ૩ દિવસમાં) તમારા સામાન્ય ખોરાક (રોટલી, દાળ, ભાત) પર આવો.

૩. ખાંડ અને મીઠાઈઓ ટાળો (Strictly Avoid Sugar)

ઉપવાસ પછી શરીર ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યે ખૂબ સંવેદનશીલ (Insulin sensitive) થઈ ગયું હોય છે. જો તમે પારણાંમાં સીધી જ ખાંડ વાળી મીઠાઈઓ કે ગોળ ખાશો, તો બ્લડ સુગર અચાનક વધી જશે (Sugar spike) અને તે તરત જ ચરબીમાં રૂપાંતરિત થઈ જશે. ગળપણ માટે તમે થોડા ફળો (પપૈયું, સફરજન) લઈ શકો છો, પરંતુ આર્ટિફિશિયલ ખાંડથી દૂર જ રહો.

૪. મીઠાનો (Salt) ઉપયોગ ધીમે ધીમે વધારો

અચાનક ભરપૂર મીઠાવાળો ખોરાક લેવાનું ટાળો. શરૂઆતના બે-ત્રણ દિવસ નમકનું પ્રમાણ ઓછું રાખો, જેથી વોટર રિટેન્શનની સમસ્યાથી બચી શકાય અને શરીરને ધીમે ધીમે એડજસ્ટ થવાનો સમય મળે.

૫. પ્રોટીન અને ફાઇબરને મહત્વ આપો

વજન જાળવી રાખવા માટે પ્રોટીન ખૂબ જરૂરી છે, કારણ કે ઉપવાસ દરમિયાન થયેલા મસલ લોસને તે રિકવર કરે છે.

• તમારા ભોજનમાં દહીં, છાશ, પનીર, મગ, ચણા, રાજમા જેવી વસ્તુઓ ધીમે ધીમે ઉમેરો.
• સાથે જ લીલા શાકભાજી (ફાઇબર) લો, જેથી કબજિયાતની સમસ્યા ન થાય અને પેટ સાફ રહે.

૬. હાઇડ્રેશન (પૂરતું પાણી પીવું)

આશ્ચર્યજનક રીતે, શરીરમાં જમા થયેલા વધારાના પાણી (Water retention) ને દૂર કરવાનો શ્રેષ્ઠ રસ્તો એ જ છે કે વધુ ને વધુ પાણી પીવું. દિવસ દરમિયાન ૩-૪ લિટર પાણી પીવાનું રાખો. તેનાથી કિડની યોગ્ય રીતે કામ કરશે અને શરીરમાંથી વધારાનો કચરો (Toxins) બહાર ફેંકાઈ જશે.

૭. હળવી કસરત શરૂ કરો

ઉપવાસ પૂરા થયા પછી તરત જ જીમમાં જઈને ભારે વજન ઉંચકવાની જરૂર નથી. પરંતુ હળવું વૉકિંગ (Walking), યોગાસન કે સ્ટ્રેચિંગ શરૂ કરો. તેનાથી ધીમું પડેલું મેટાબોલિઝમ ફરીથી ફાસ્ટ થશે અને ખાધેલો ખોરાક ચરબીમાં ફેરવાવાને બદલે ઊર્જામાં વપરાશે.

સારાંશ: બેલેન્સ (સંતુલન) એ જ ચાવી છે

પર્યુષણ કે શ્રાવણ માસના ઉપવાસ એ શારીરિક અને આધ્યાત્મિક શુદ્ધિ માટે છે, તેને ક્યારેય “ઝડપી વજન ઘટાડવાના ટૂલ” (Quick weight loss scheme) તરીકે ન જોવા જોઈએ. ઉપવાસ દરમિયાન 2-3 કિલો વજન ઘટવું સામાન્ય છે, પરંતુ જો પારણાં પછી યોગ્ય ધ્યાન રાખવામાં ન આવે તો 4-5 કિલો વજન વધી જવું પણ એટલું જ સામાન્ય છે.

શરીર એક ખૂબ જ સ્માર્ટ મશીન છે. તેની સાથે અચાનક કોઈ છેડછાડ થાય તો તે પોતાની રીતે પ્રતિક્રિયા આપે જ છે. તેથી, ઉપવાસ પૂરા થયા પછી ખોરાક પ્રત્યે ધીરજ, સમજદારી અને સંયમ દાખવવો અત્યંત આવશ્યક છે. હળવા ખોરાકથી શરૂઆત કરો, ધીમે ધીમે પોર્શન વધારો અને સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવો. આ રીતે તમે ઉપવાસના શારીરિક લાભોને લાંબા સમય સુધી ટકાવી શકશો અને વજનના કાંટાને પણ કાબૂમાં રાખી શકશો.