અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી (Ultrasound Therapy) થી સોજો કેવી રીતે ઉતરે છે?

આજના સમયમાં સાંધાના દુખાવા, સ્નાયુઓનું ખેંચાણ, રમતગમત દરમિયાન થતી ઈજાઓ (Sports Injuries) કે ઉંમરને કારણે થતા ઘસારાની સમસ્યાઓ સામાન્ય બની ગઈ છે. જ્યારે પણ શરીરના કોઈ ભાગમાં ઈજા થાય છે, ત્યારે તેનું સૌથી પહેલું અને સામાન્ય લક્ષણ ‘સોજો’ (Swelling/Inflammation) હોય છે. સોજાને કારણે દુખાવો થાય છે અને હલનચલન કરવામાં તકલીફ પડે છે.

આવા સમયે ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy) માં વપરાતી અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી (Ultrasound Therapy) એક અત્યંત અસરકારક અને આધુનિક સારવાર પદ્ધતિ સાબિત થાય છે. પરંતુ, શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે માત્ર એક મશીન ફેરવવાથી અને ધ્વનિ તરંગો (Sound waves) આપવાથી શરીરની અંદરનો સોજો કેવી રીતે ગાયબ થઈ જાય છે?

આ લેખમાં આપણે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી શું છે, તે કેવી રીતે કામ કરે છે, અને શરીરના ઊંડા ભાગોમાં રહેલા સોજાને ઉતારવામાં તેની વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા શું છે, તે વિશે વિગતવાર અને સરળ ભાષામાં સમજીશું.

૧. અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી એટલે શું?

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ એટલે ‘અવાજના એવા તરંગો જે મનુષ્યના કાન સાંભળી શકતા નથી’. તબીબી ક્ષેત્રે અલ્ટ્રાસાઉન્ડના મુખ્ય બે ઉપયોગ છે:

1. ડાયગ્નોસ્ટિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (સોનોગ્રાફી): જેનો ઉપયોગ શરીરની અંદરના અવયવો કે ગર્ભમાં રહેલા બાળકની તપાસ માટે થાય છે.
2. થેરાપ્યુટિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (Therapeutic Ultrasound): જેનો ઉપયોગ ફિઝિયોથેરાપીમાં ઈજા મટાડવા, દુખાવો દૂર કરવા અને સોજો ઉતારવા માટે થાય છે.

ફિઝિયોથેરાપીમાં વપરાતા અલ્ટ્રાસાઉન્ડ મશીનમાં ૦.૮ થી ૩ મેગાહર્ટ્ઝ (MHz) ની ફ્રીક્વન્સીવાળા ઉચ્ચ-આવર્તન ધ્વનિ તરંગોનો ઉપયોગ થાય છે. આ તરંગો ચામડીની સપાટીથી પસાર થઈને શરીરની અંદર ૧ થી ૫ સેન્ટીમીટર જેટલા ઊંડા જઈ શકે છે, જ્યાં સામાન્ય માલિશ કે ગરમ પાણીનો શેક પહોંચી શકતો નથી.

૨. સોજો (Inflammation/Swelling) કેમ આવે છે?

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજતા પહેલા, સોજો કેમ આવે છે તે સમજવું જરૂરી છે.

જ્યારે સ્નાયુ, અસ્થિબંધન (Ligament) કે સાંધામાં ઈજા થાય છે, ત્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ તરત જ સક્રિય થઈ જાય છે. શરીર ઈજાવાળા ભાગમાં રક્ત પ્રવાહ વધારે છે, જેથી શ્વેત રક્તકણો (White blood cells) અને પોષક તત્વો ત્યાં પહોંચીને ઈજાને રૂઝાવવાનું કામ શરૂ કરી શકે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ત્યાં પ્રવાહી (Fluid) જમા થાય છે, જેને આપણે ‘સોજા’ તરીકે ઓળખીએ છીએ.

સોજો એ શરીરની રક્ષણાત્મક પ્રક્રિયા છે, પરંતુ જો તે લાંબો સમય રહે તો આસપાસની નસો પર દબાણ આવે છે, રક્ત પરિભ્રમણ ધીમું પડે છે અને અસહ્ય દુખાવો થાય છે. આ વધારાના પ્રવાહીને ત્યાંથી હટાવવા માટે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપીનો ઉપયોગ થાય છે.

૩. અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપીથી સોજો કેવી રીતે ઉતરે છે? (વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા)

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી મુખ્યત્વે બે રીતે કામ કરે છે: થર્મલ અસર (ગરમીની અસર) અને નોન-થર્મલ અસર (મિકેનિકલ અસર). સોજો ઉતારવામાં આ બંને અસરો મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.

અ. થર્મલ અસર (Thermal / Heating Effects)

જ્યારે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ મશીનમાંથી ધ્વનિ તરંગો સતત (Continuous mode) શરીરમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તે અંદરની પેશીઓ (Tissues) માં કંપન (Vibration) પેદા કરે છે.

• ઘર્ષણ અને ગરમી: કોષો વચ્ચે થતા આ સૂક્ષ્મ કંપનને કારણે ઘર્ષણ ઉત્પન્ન થાય છે, જે શરીરના અંદરના ભાગમાં ‘ડીપ હીટિંગ’ (Deep heating) અથવા ઊંડી ગરમી પેદા કરે છે.
• રક્તવાહિનીઓનું વિસ્તરણ (Vasodilation): આ ગરમીને કારણે ઈજાવાળા ભાગની રક્તવાહિનીઓ (Blood vessels) થોડી પહોળી થાય છે.
• ઝડપી રક્ત પ્રવાહ: નસો પહોળી થવાથી તે ભાગમાં લોહીનું પરિભ્રમણ ઝડપી બને છે. નવું, ઓક્સિજનયુક્ત લોહી ત્યાં પહોંચે છે અને સોજામાં જમા થયેલું વધારાનું પ્રવાહી, મૃત કોષો અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઝડપથી ત્યાંથી દૂર થાય છે. આ પ્રક્રિયાથી સોજો ઝડપથી ઉતરે છે.

બ. નોન-થર્મલ અથવા મિકેનિકલ અસર (Non-Thermal Effects)

તાજા સોજા (Acute swelling) માં ગરમી આપવી નુકસાનકારક હોઈ શકે છે. તેથી તાજી ઈજામાં ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અલ્ટ્રાસાઉન્ડને ‘પલ્સ મોડ’ (Pulsed mode) માં વાપરે છે, જેમાં ગરમી ઉત્પન્ન થતી નથી, પરંતુ મિકેનિકલ પ્રક્રિયા થાય છે. આ પ્રક્રિયા બે રીતે સોજો ઉતારે છે:

1. કેવિટેશન (Cavitation): અલ્ટ્રાસાઉન્ડના તરંગો પેશીઓના પ્રવાહીમાં અત્યંત સૂક્ષ્મ પરપોટા (Microscopic bubbles) બનાવે છે. આ પરપોટા તરંગોની લય સાથે સંકોચાય છે અને ફૂલે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે કોષોની દિવાલ (Cell membrane) ની પારગમ્યતા (Permeability) વધે છે. એટલે કે, કોષોની અંદર પોષક તત્વો સરળતાથી પ્રવેશી શકે છે અને કચરો (ઝેરી તત્વો/Fluid) સરળતાથી બહાર નીકળી શકે છે.
2. એકોસ્ટિક સ્ટ્રીમિંગ (Acoustic Streaming): ધ્વનિ તરંગોના દબાણને કારણે કોષોની આસપાસ રહેલા પ્રવાહીમાં એક પ્રકારનો સૂક્ષ્મ પ્રવાહ (Micro-current) વહેવા લાગે છે. આ પ્રવાહ ઈજાવાળા ભાગમાં જમા થયેલા વધારાના પ્રવાહી (Edema) ને ધક્કો મારીને લસિકા તંત્ર (Lymphatic system) તરફ ધકેલે છે. લસિકા તંત્ર આ વધારાના કચરાને શરીરમાંથી ફિલ્ટર કરીને બહાર કાઢી નાખે છે, જેનાથી સોજો સાવ ઓછો થઈ જાય છે.

ક. કોષીય સ્તરે રૂઝ આવવાની પ્રક્રિયા (Cellular Healing)

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ તરંગો ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ (Fibroblasts) નામના કોષોને ઉત્તેજિત કરે છે. આ કોષો ‘કોલાજન’ (Collagen) નામનું પ્રોટીન બનાવે છે, જે ફાટેલા સ્નાયુઓ કે પેશીઓને ફરીથી જોડવા માટે સિમેન્ટ જેવું કામ કરે છે. પેશીઓ ઝડપથી જોડાવાથી સોજો અને દુખાવો કાયમી ધોરણે મટે છે.

૪. કયા પ્રકારના સોજા અને બીમારીઓમાં અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી ઉપયોગી છે?

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી શરીરના નરમ ભાગો (Soft tissues) ના સોજા માટે ‘રામબાણ’ ઈલાજ માનવામાં આવે છે. નીચે મુજબની પરિસ્થિતિઓમાં તે ખૂબ જ અસરકારક છે:

• રમતગમતની ઈજાઓ (Sports Injuries): દોડતી વખતે કે રમતી વખતે પગમાં મચકોડ આવવી (Ankle Sprain), સ્નાયુઓ ખેંચાઈ જવા (Muscle Strain).
• ટેન્ડોનાઈટિસ (Tendonitis): ખભા, કોણી કે એડીના ભાગમાં સ્નાયુઓને હાડકા સાથે જોડતા ટેન્ડનમાં આવતો સોજો. ઉદાહરણ તરીકે: ટેનિસ એલ્બો (Tennis Elbow), પ્લાન્ટર ફેસાઈટીસ (એડીનો દુખાવો).
• બર્સાઈટિસ (Bursitis): સાંધાની આસપાસ પ્રવાહી ભરેલી થેલીઓ (Bursa) માં સોજો આવવો, જેમ કે ખભાનો કે ઘૂંટણનો સોજો.
• આર્થરાઈટિસ (Arthritis): સંધિવા કે ઓસ્ટિઓઆર્થરાઈટિસના કારણે સાંધામાં આવતો જૂનો સોજો અને અક્કડતા.
• ફ્રેક્ચર પછીનો સોજો (Post-Fracture Edema): હાડકું તૂટ્યા પછી કે પ્લાસ્ટર કાઢ્યા પછી આસપાસના ભાગમાં રહી જતો જીદ્દી સોજો.
• સ્નાયુઓની ગાંઠ (Muscle Knots/Spasm): ગરદન કે કમરના સ્નાયુઓ જકડાઈ જવા અને ત્યાં કડક સોજો આવવો.

૫. થેરાપી આપવાની પ્રક્રિયા (Procedure) કેવી હોય છે?

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી લેવી એ દર્દી માટે એકદમ સરળ અને દર્દ રહિત પ્રક્રિયા છે.

1. તપાસ: સૌપ્રથમ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ ઈજા અને સોજાની તપાસ કરે છે. સોજો નવો છે (Acute) કે જૂનો (Chronic) તે મુજબ મશીનની ફ્રીક્વન્સી (1 MHz યા 3 MHz) અને મોડ (Continuous યા Pulsed) નક્કી કરવામાં આવે છે.
2. જેલનો ઉપયોગ (Coupling Gel): દર્દીના ઈજાવાળા ભાગની ત્વચા પર એક ખાસ પ્રકારની કન્ડક્ટિવ જેલ (Ultrasound Gel) લગાવવામાં આવે છે. આ જેલ લગાવવી ખૂબ જરૂરી છે, કારણ કે ધ્વનિ તરંગો હવામાં મુસાફરી કરી શકતા નથી. જેલ ત્વચા અને મશીનના હેડ વચ્ચે માધ્યમ પૂરું પાડે છે.
3. થેરાપીની શરૂઆત: મશીનના ધાતુના ગોળ ભાગ (જેને ટ્રાન્સડ્યુસર અથવા પ્રોબ કહેવાય છે) ને જેલ લગાવેલી ત્વચા પર ગોળ-ગોળ અથવા સતત ફેરવવામાં આવે છે.
4. સમયગાળો: એક ભાગ પર સામાન્ય રીતે ૫ થી ૧૦ મિનિટ સુધી થેરાપી આપવામાં આવે છે.
5. અનુભવ: આ પ્રક્રિયા દરમિયાન દર્દીને કોઈ જ દુખાવો થતો નથી. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, જો થર્મલ મોડ ચાલુ હોય, તો દર્દીને હળવી અને સુખદ ગરમીનો અહેસાસ થઈ શકે છે. પલ્સ મોડમાં કશું જ અનુભવાતું નથી, છતાં મશીન અંદર કામ કરી રહ્યું હોય છે.

૬. બરફ કે ગરમ પાણીના શેક કરતા અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કેવી રીતે ચડિયાતું છે?

સામાન્ય રીતે લોકો સોજો ઉતારવા ઘરે બરફ કે ગરમ પાણીની થેલીનો ઉપયોગ કરે છે. આ પદ્ધતિઓ સારી છે, પરંતુ તેમની એક મર્યાદા છે. બરફ કે ગરમ પાણીની અસર માત્ર ચામડીની સપાટીથી થોડાક મિલીમીટર સુધી જ પહોંચે છે.

જ્યારે ઈજા ઊંડે સ્નાયુઓમાં કે હાડકાની નજીકના ભાગમાં (જેમ કે કમરના ઊંડા સ્નાયુઓ કે ખભાના જોઈન્ટની અંદર) થઈ હોય, ત્યારે બહારનો શેક ત્યાં પહોંચી શકતો નથી. અલ્ટ્રાસાઉન્ડના ધ્વનિ તરંગો ચામડી અને ચરબીને પાર કરીને ૫ સેન્ટીમીટર જેટલા ઊંડા જઈને સીધા જ ઈજાગ્રસ્ત પેશીઓ પર કામ કરે છે. તે માત્ર દુખાવો દબાવતું નથી, પરંતુ સોજાનું મૂળ કારણ દૂર કરીને હીલિંગ પ્રક્રિયા (રૂઝ આવવાની પ્રક્રિયા) ને ઝડપી બનાવે છે.

૭. સાવચેતી અને ક્યારે આ થેરાપી ન લેવી જોઈએ? (Contraindications)

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી ખૂબ સુરક્ષિત છે, પરંતુ કેટલીક ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં તેનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ:

• સગર્ભાવસ્થા (Pregnancy): ગર્ભવતી મહિલાઓના પેટ કે કમરના ભાગ પર અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી ક્યારેય ન આપવી જોઈએ, કારણ કે તે ગર્ભમાં રહેલા બાળકના વિકાસ પર અસર કરી શકે છે.
• પેસમેકર (Pacemaker): જે દર્દીઓના હૃદયમાં પેસમેકર કે કોઈ ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણ બેસાડેલું હોય, તેમની છાતીની આસપાસ આ થેરાપી આપી શકાય નહીં.
• કેન્સર (Malignant Tumors): શરીરમાં જ્યાં કેન્સરની ગાંઠ હોય ત્યાં અલ્ટ્રાસાઉન્ડ ન આપવું જોઈએ, કારણ કે રક્ત પ્રવાહ વધવાથી કેન્સરના કોષો ફેલાવવાનું જોખમ રહે છે.
• નાના બાળકો (Growing Bones): બાળકોના હાડકાં જ્યાંથી લંબાઈમાં વધતા હોય (Epiphyseal plates) તે ભાગ પર થેરાપી ન આપવી જોઈએ.
• સંવેદનહીન ત્વચા (Loss of Sensation): લકવા કે ડાયાબિટીસના કારણે જે ભાગમાં સ્પર્શ કે ગરમીનો અહેસાસ ન થતો હોય ત્યાં ગરમીવાળું અલ્ટ્રાસાઉન્ડ વાપરવું જોખમી બની શકે છે, કારણ કે દર્દીને ત્વચા દાઝી જવાની ખબર પડતી નથી.
• સીધા અવયવો પર: આંખ, મગજ, હૃદય કે કરોડરજ્જુ પર સીધા જ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ તરંગો ન આપવા જોઈએ.
• તીવ્ર ઇન્ફેક્શન: જે ભાગમાં પરુ થયું હોય કે બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન હોય ત્યાં આ થેરાપી આપવાથી ઇન્ફેક્શન લોહીમાં ભળીને ફેલાઈ શકે છે.

૮. કેટલા સેશનની જરૂર પડે છે?

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપીનું પરિણામ જાદુઈ નથી કે એક જ વારમાં સોજો ગાયબ થઈ જાય. ઈજા કેટલી ગંભીર છે અને સોજો કેટલો જૂનો છે તેના પર સેશનની સંખ્યા આધાર રાખે છે.

• તાજી ઈજા (Acute condition) માં રોજ ૧ સેશન મુજબ ૫ થી ૭ દિવસ થેરાપી લેવાથી અદભુત પરિણામ મળે છે.
• જૂના અને કઠણ થઈ ગયેલા સોજા (Chronic condition) માં અઠવાડિયામાં ૩ વાર એમ ૨ થી ૩ અઠવાડિયા સુધી (આશરે ૧૦ થી ૧૨ સેશન) થેરાપી લેવી પડી શકે છે.

નિષ્કર્ષ

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી એ આધુનિક ફિઝિયોથેરાપીનું એક અમૂલ્ય હથિયાર છે. દવાઓ ખાઈને સોજો ઉતારવાની આડઅસરો (Side effects) થઈ શકે છે, જેમ કે એસિડિટી કે કિડની પર અસર. તેની સરખામણીમાં, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી સીધી જ ઈજાગ્રસ્ત જગ્યા પર બાહ્ય રીતે કામ કરીને શરીરની કુદરતી રૂઝ આવવાની પ્રક્રિયાને વેગવંતી બનાવે છે. યોગ્ય ક્વોલિફાઇડ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટના માર્ગદર્શન હેઠળ આ થેરાપી લેવાથી જીદ્દીમાં જીદ્દી સોજો ઉતારી શકાય છે અને દર્દમુક્ત જીવન ફરીથી શરૂ કરી શકાય છે.