બાળકોની ઊંચાઈ વધારવા માટે જરૂરી ફિઝિયોથેરાપી અને સ્ટ્રેચિંગ કસરતો.

દરેક માતાપિતાની ઈચ્છા હોય છે કે તેમના બાળકોનો શારીરિક અને માનસિક વિકાસ યોગ્ય રીતે થાય. શારીરિક વિકાસમાં ‘ઊંચાઈ’ (Height) એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. સારી ઊંચાઈ માત્ર બાળકના વ્યક્તિત્વને જ નથી નિખારતી, પરંતુ તેમના આત્મવિશ્વાસમાં પણ અનેકગણો વધારો કરે છે.

સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે બાળકની ઊંચાઈ સંપૂર્ણપણે આનુવંશિકતા (Genetics) પર આધારિત છે. આ વાત અમુક અંશે સાચી છે; ઊંચાઈનો ૬૦ થી ૮૦ ટકા આધાર માતાપિતાના જનીનો પર હોય છે. પરંતુ બાકીના ૨૦ થી ૪૦ ટકા પરિબળોમાં બાળકના આહાર, તેમની જીવનશૈલી, તેમની શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ અને કસરતોનો સમાવેશ થાય છે. આ ૨૦-૪૦ ટકાના તફાવતમાં જ ફિઝિયોથેરાપી અને સ્ટ્રેચિંગ કસરતો જાદુઈ પરિણામો આપી શકે છે.

આ વિસ્તૃત લેખમાં આપણે સમજીશું કે બાળકોની ઊંચાઈ વધારવા માટે સ્ટ્રેચિંગ અને ફિઝિયોથેરાપી કેવી રીતે કામ કરે છે, કઈ કસરતો સૌથી વધુ ફાયદાકારક છે, અને તેની સાથે ક્યા અન્ય પરિબળોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.

ઊંચાઈ વધવા પાછળનું વિજ્ઞાન (Science of Height Growth)

બાળકોની ઊંચાઈ કેવી રીતે વધે છે તે સમજવું ખૂબ જરૂરી છે. માનવ શરીરમાં લાંબા હાડકાં (જેમ કે પગ અને હાથના હાડકાં) ના છેડે ગ્રોથ પ્લેટ્સ (Epiphyseal plates) આવેલી હોય છે. આ પ્લેટ્સ કાસ્થિ (Cartilage) ની બનેલી હોય છે અને જ્યાં સુધી આ પ્લેટ્સ ખુલ્લી હોય છે, ત્યાં સુધી હાડકાં લંબાઈમાં વધે છે.

જ્યારે બાળક તરુણાવસ્થા (Puberty) ના અંતિમ તબક્કામાં પહોંચે છે, ત્યારે હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે આ ગ્રોથ પ્લેટ્સ સખત બનીને હાડકામાં ફેરવાઈ જાય છે (જેને ફ્યુઝન કહેવાય છે). છોકરીઓમાં સામાન્ય રીતે ૧૪ થી ૧૬ વર્ષની ઉંમરે અને છોકરાઓમાં ૧૬ થી ૧૮ (કે ૨૧) વર્ષની ઉંમરે ગ્રોથ પ્લેટ્સ બંધ થઈ જાય છે. એકવાર આ પ્લેટ્સ બંધ થઈ જાય, પછી કુદરતી રીતે ઊંચાઈ વધારવી લગભગ અશક્ય છે.

શરીરમાં પિટ્યુટરી ગ્રંથિ (Pituitary gland) દ્વારા ઉત્પન્ન થતો હ્યુમન ગ્રોથ હોર્મોન (HGH – Human Growth Hormone) ઊંચાઈ વધારવા માટે સૌથી વધુ જવાબદાર છે. નિયમિત કસરત અને સ્ટ્રેચિંગ કરવાથી શરીરમાં HGH નું સ્તર વધે છે.

ફિઝિયોથેરાપી અને સ્ટ્રેચિંગ શા માટે જરૂરી છે?

ફિઝિયોથેરાપી અને સ્ટ્રેચિંગ સીધી રીતે હાડકાંને ખેંચીને લાંબા નથી કરતા, પરંતુ તે નીચે મુજબની પ્રક્રિયાઓ દ્વારા ઊંચાઈ વધારવામાં મદદરૂપ થાય છે:

1. કરોડરજ્જુનું ડિકમ્પ્રેશન (Spinal Decompression): આપણી કરોડરજ્જુ ૩૩ મણકાઓની બનેલી છે. આ મણકાઓની વચ્ચે ઇન્ટરવર્ટિબ્રલ ડિસ્ક (Intervertebral discs) હોય છે. દિવસભર ગુરુત્વાકર્ષણ અને બેસવાની આદતોને કારણે આ ડિસ્ક દબાય છે. સ્ટ્રેચિંગ અને લટકવાની કસરતો આ દબાણ ઘટાડે છે, ડિસ્કને વિસ્તૃત થવા માટે જગ્યા આપે છે, જેનાથી બાળકની ઊંચાઈમાં ૧ થી ૨ ઇંચનો તફાવત દેખાઈ શકે છે.
2. પોશ્ચર (Posture) માં સુધારો: આજના સમયમાં બાળકો મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટરનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરે છે, જેના કારણે તેઓ વાંકા વળીને બેસે છે (Slouching). ખરાબ પોશ્ચરને કારણે કરોડરજ્જુ વાંકી થઈ જાય છે અને બાળકની મૂળ ઊંચાઈ કરતા તે ટૂંકા દેખાય છે. ફિઝિયોથેરાપી સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવીને પોશ્ચર સુધારે છે.
3. સ્નાયુઓની લવચીકતા (Muscle Flexibility): ટાઈટ સ્નાયુઓ હાડકાંના વિકાસમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે. સ્ટ્રેચિંગ સ્નાયુઓને લવચીક બનાવે છે અને ગ્રોથ પ્લેટ્સ પર હળવો તણાવ ઊભો કરે છે, જે હાડકાંના વિકાસને ઉત્તેજિત કરે છે.
4. HGH નું ઉત્તેજન: શારીરિક શ્રમ અને થાક શરીરમાં ગ્રોથ હોર્મોનનું ઉત્પાદન વધારે છે.

બાળકોની ઊંચાઈ વધારવા માટેની શ્રેષ્ઠ સ્ટ્રેચિંગ કસરતો

અહીં કેટલીક અત્યંત અસરકારક સ્ટ્રેચિંગ કસરતો દર્શાવવામાં આવી છે. આ કસરતો બાળકો પાસે નિયમિતપણે, સાચા ફોર્મ સાથે કરાવવી જોઈએ. કસરત શરૂ કરતા પહેલા ૫-૧૦ મિનિટનું વોર્મ-અપ (જેમ કે જોગિંગ, જમ્પિંગ જેક્સ) કરવું ફરજિયાત છે.

૧. તાડાસન (Mountain Pose)

તાડાસન એ આખા શરીરને ઉપરની તરફ ખેંચવા માટેની શ્રેષ્ઠ યોગ મુદ્રા છે. આનાથી કરોડરજ્જુ, પગ અને હાથના સ્નાયુઓ ખેંચાય છે.

• કેવી રીતે કરવું: સીધા ઊભા રહો, બંને પગ વચ્ચે થોડું અંતર રાખો. બંને હાથને માથાની ઉપર લઈ જઈને આંગળીઓને એકબીજામાં ભેરવો (Interlock). હવે ધીમે ધીમે ઊંડો શ્વાસ લેતા પગના પંજા (Toes) પર ઊભા થાવ અને આખા શરીરને ઉપરની તરફ ખેંચો.
• સમયગાળો: આ સ્થિતિમાં ૧૦ થી ૧૫ સેકન્ડ સુધી રહો. ધીમે ધીમે શ્વાસ છોડતા મૂળ સ્થિતિમાં આવો. આ પ્રક્રિયા ૫ થી ૭ વખત દોહરાવો.

૨. બાર હેંગિંગ (Bar Hanging / લટકવાની કસરત)

ગુરુત્વાકર્ષણ બળ હંમેશા આપણા શરીરને નીચેની તરફ ખેંચે છે, જેનાથી કરોડરજ્જુ દબાય છે. બાર પર લટકવાથી આ અસર ઉલટી થાય છે અને કરોડરજ્જુની ડીકોમ્પ્રેશન થાય છે.

• કેવી રીતે કરવું: જમીનથી થોડે ઉંચે રહેલા એક મજબૂત બાર (Horizontal bar) ને બંને હાથથી પકડીને લટકો. શરીરને એકદમ ઢીલું છોડી દો જેથી પગ નીચેની તરફ ખેંચાય. જો બાળક ઈચ્છે તો બાર પર લટકીને હળવેથી પગને આગળ-પાછળ સ્વિંગ પણ કરી શકે છે.
• સમયગાળો: શરૂઆતમાં ૨૦ થી ૩૦ સેકન્ડ સુધી લટકો. ધીમે ધીમે સમય વધારીને ૧ મિનિટ સુધી લઈ જાવ. દિવસમાં ૩ થી ૪ વાર આ કસરત કરી શકાય.

૩. ભુજંગાસન (Cobra Pose)

આ કસરત કરોડરજ્જુની લવચીકતા વધારવા અને પીઠના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા માટે ઉત્તમ છે. તે ગળા અને પેટના ભાગને પણ સ્ટ્રેચ કરે છે.

• કેવી રીતે કરવું: જમીન પર પેટ પર સૂઈ જાવ. બંને હાથની હથેળીઓને ખભાની બાજુમાં જમીન પર રાખો. હવે શ્વાસ લેતા લેતા માથું, છાતી અને પેટના ઉપરના ભાગને જમીનથી ઉપર ઉઠાવો. નાભિ (Navel) સુધીનો ભાગ જમીન પર રહેવો જોઈએ. છત તરફ જોવાનો પ્રયાસ કરો.
• સમયગાળો: આ સ્થિતિમાં ૧૫-૨૦ સેકન્ડ રહો. ધીમે ધીમે નીચે આવો. આ કસરત ૪ થી ૫ વખત કરો.

૪. ફોરવર્ડ બેન્ડ / ટો-ટચિંગ (Forward Bend / Toe Touching)

આ સ્ટ્રેચ પગની પાછળના સ્નાયુઓ (Hamstrings) અને પીઠના નીચેના ભાગ (Lower back) ને ખોલવામાં મદદ કરે છે.

• કેવી રીતે કરવું: એકદમ સીધા ઊભા રહો. શ્વાસ અંદર લો અને બંને હાથ ઉપર કરો. હવે શ્વાસ છોડતા છોડતા કમરમાંથી આગળની તરફ વળો. ઘૂંટણ વાળ્યા વિના બંને હાથ વડે પગના અંગૂઠાને સ્પર્શ કરવાનો પ્રયાસ કરો. જો અંગૂઠા સુધી હાથ ન પહોંચે તો જેટલું ઝૂકી શકાય તેટલું ઝૂકો.
• સમયગાળો: ૧૦-૧૫ સેકન્ડ સુધી હોલ્ડ કરો અને ૫ વખત પુનરાવર્તન કરો.

૫. માર્જરીઆસન – બીડાલ આસન (Cat-Cow Stretch)

કરોડરજ્જુમાં રહેલી જડતા (Stiffness) દૂર કરવા અને તેને સંપૂર્ણપણે લવચીક બનાવવા માટે આ કસરત ખૂબ લાભદાયી છે.

• કેવી રીતે કરવું: જમીન પર બંને ઘૂંટણ અને હથેળીઓના ટેકે (પ્રાણીની જેમ) બેસો. શ્વાસ અંદર લેતા પેટને નીચેની તરફ દબાવો અને માથું ઉપરની તરફ ઉઠાવો (Cow pose). ત્યારબાદ, શ્વાસ બહાર કાઢતા પેટને અંદર ખેંચો, પીઠને ગોળાકાર (કમાનની જેમ) ઉપર ઉઠાવો અને માથું નીચે ઝુકાવીને છાતી તરફ લાવો (Cat pose).
• સમયગાળો: આ બંને પ્રક્રિયાને ૧ મિનિટ સુધી સતત દોહરાવો.

૬. પેલ્વિક શિફ્ટ (Pelvic Shift)

આ કસરત હિપ્સ (Hips), પેલ્વિસ અને નીચેની પીઠ (Lower spine) ને નિશાન બનાવે છે. આનાથી પોશ્ચરમાં ઘણો સુધારો થાય છે.

• કેવી રીતે કરવું: જમીન પર પીઠ પર સૂઈ જાવ. બંને ઘૂંટણને વાળીને પગના તળિયાં જમીન પર રાખો. બંને હાથને શરીરની બાજુમાં રાખો. હવે ધીમે ધીમે શ્વાસ લેતા તમારા થાપા અને કમરના ભાગને (Pelvis) જમીનથી ઉપર ઉઠાવો. ખભા અને માથું જમીન પર જ રહેશે.
• સમયગાળો: આ બ્રિજ (Bridge) જેવી સ્થિતિમાં ૨૦ સેકન્ડ સુધી રહો. ત્યારબાદ ધીમેથી નીચે આવો. ૪-૫ વખત પુનરાવર્તન કરો.

૭. સ્વિમિંગ અને ડ્રાય લેન્ડ સ્વિમ (Dry Land Swimming)

તરવું (Swimming) એ આખા શરીર માટે સૌથી શ્રેષ્ઠ સ્ટ્રેચિંગ કસરત છે. જો સ્વિમિંગ પૂલ ઉપલબ્ધ ન હોય, તો ડ્રાય લેન્ડ સ્વિમ કરી શકાય છે.

• કેવી રીતે કરવું: જમીન પર પેટના બળે સૂઈ જાવ. બંને હાથ સીધા આગળ અને બંને પગ પાછળ સીધા રાખો. હવે જમણો હાથ અને ડાબો પગ એકસાથે જમીનથી ઉપર ઉઠાવો. થોડી સેકન્ડ હોલ્ડ કરો, પછી નીચે લાવીને ડાબો હાથ અને જમણો પગ ઉઠાવો. જાણે તમે હવામાં તરી રહ્યા હોવ તે રીતે હાથ-પગ ચલાવો.
• સમયગાળો: ૧ થી ૨ મિનિટ સુધી આ પ્રક્રિયા ચાલુ રાખો.

૮. બાલાસન (Child’s Pose)

આ કસરત શરીરને આરામ આપવા અને કરોડરજ્જુને હળવાશથી ખેંચવા માટે છે.

• કેવી રીતે કરવું: જમીન પર ઘૂંટણ વાળીને (વજ્રાસનમાં) બેસો. હવે આગળની તરફ ઝૂકીને તમારું માથું જમીન પર અડાડો અને બંને હાથને આગળની તરફ સીધા ખેંચો. પીઠ અને ખભા પર હળવો ખેંચાણ અનુભવો.
• સમયગાળો: ૩૦ થી ૪૦ સેકન્ડ સુધી આ સ્થિતિમાં આરામ કરો. શ્વાસોચ્છવાસ સામાન્ય રાખો.

ફિઝિયોથેરાપીના વિશિષ્ટ અભિગમો (Specialized Physiotherapy Approaches)

જ્યારે ઘરેલુ કસરતો પૂરતી ન હોય, ત્યારે પ્રોફેશનલ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ કેટલાક વિશિષ્ટ અભિગમો અપનાવી શકે છે:

1. કાયફોસિસ (Kyphosis) અને સ્કોલિયોસિસ (Scoliosis) કરેક્શન: ઘણા બાળકોમાં પીઠ ખૂંધવાળી (Kyphosis) થઈ જાય છે અથવા કરોડરજ્જુ એક બાજુ વળેલી (Scoliosis) હોય છે. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ મેન્યુઅલ થેરાપી, મસાજ અને ખાસ એલાઈનમેન્ટ એક્સરસાઇઝ દ્વારા આ ખામીઓ દૂર કરે છે, જેનાથી બાળકની દબાયેલી ઊંચાઈ ખુલે છે.
2. માયોફેસિયલ રિલીઝ (Myofascial Release): આ એક વિશિષ્ટ મસાજ ટેકનિક છે જે સ્નાયુઓની આસપાસ રહેલી ટાઈટ પેશીઓ (Fascia) ને ઢીલી કરે છે, જેથી સ્નાયુઓ અને હાડકાં મુક્તપણે વિકસી શકે.
3. પર્સનલાઈઝ્ડ એક્સરસાઇઝ પ્રોટોકોલ: બાળકની ઉંમર, વજન અને શારીરિક ક્ષમતાના આધારે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ થેરા-બેન્ડ્સ (Thera-bands) અને જિમ બોલ (Swiss ball) નો ઉપયોગ કરીને સ્ટ્રેચિંગ પ્રોગ્રામ તૈયાર કરે છે.

ઊંચાઈ વધારવામાં પોષણ (આહાર) નો રોલ

માત્ર કસરત કરવાથી ઊંચાઈ નહીં વધે, જો શરીરને અંદરથી પૂરતું પોષણ નહીં મળે. બાળકોના આહારમાં નીચેના તત્વો હોવા અત્યંત આવશ્યક છે:

• પ્રોટીન (Protein): શરીરમાં નવા કોષો, સ્નાયુઓ અને પેશીઓ બનાવવા માટે પ્રોટીન બિલ્ડિંગ બ્લોક સમાન છે. દૂધ, દહીં, પનીર, કઠોળ, સોયાબીન, ઈંડા અને ચિકન પ્રોટીનના ઉત્તમ સ્ત્રોત છે.
• કેલ્શિયમ (Calcium): હાડકાંને મજબૂત અને લાંબા બનાવવા માટે કેલ્શિયમ જરૂરી છે. દૂધ અને ડેરી પ્રોડક્ટ્સ, બદામ, રાગી, તલ અને લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી કેલ્શિયમથી ભરપૂર હોય છે.
• વિટામિન ડી (Vitamin D): શરીરમાં કેલ્શિયમના શોષણ (Absorption) માટે વિટામિન ડી અનિવાર્ય છે. સવારનો હૂંફાળો તડકો વિટામિન ડીનો શ્રેષ્ઠ કુદરતી સ્ત્રોત છે. આ ઉપરાંત મશરૂમ અને ફોર્ટિફાઈડ દૂધ પણ આપી શકાય.
• ઝીંક (Zinc): બાળકોની શારીરિક વૃદ્ધિ અટકી જવા પાછળ ઝીંકની ઉણપ જવાબદાર હોઈ શકે છે. મગફળી, કોળાના બીજ (Pumpkin seeds) અને ડાર્ક ચોકલેટમાં ઝીંક સારી માત્રામાં હોય છે.

જંક ફૂડ, વધુ પડતી ખાંડ અને કાર્બોરેટેડ પીણાં (Cold drinks) નો ઉપયોગ ન્યૂનતમ કરવો જોઈએ કારણ કે તે કેલ્શિયમનો નાશ કરે છે અને ગ્રોથ પર નકારાત્મક અસર કરે છે.

ઊંઘ અને જીવનશૈલીનું મહત્વ (Importance of Sleep)

ઊંચાઈ વધવા પાછળ એક મોટું રહસ્ય છે બાળકની ઊંઘ. હ્યુમન ગ્રોથ હોર્મોન (HGH) નું સૌથી વધુ ઉત્પાદન ત્યારે થાય છે જ્યારે બાળક ગાઢ નિંદ્રામાં (Deep Sleep) હોય છે.

• નાના બાળકો (૫-૧૨ વર્ષ) ને રોજિંદી ૧૦ થી ૧૧ કલાકની ઊંઘ જરૂરી છે.
• કિશોરો (૧૩-૧૮ વર્ષ) ને ૮ થી ૧૦ કલાકની ઊંઘ મળવી જોઈએ.

સૂવાના ઓછામાં ઓછા ૧ કલાક પહેલા મોબાઈલ, ટીવી કે ટેબલેટનો ઉપયોગ બંધ કરી દેવો જોઈએ, કારણ કે સ્ક્રીનમાંથી નીકળતો બ્લુ પ્રકાશ મેલાટોનિન હોર્મોનને ઘટાડે છે, જેનાથી સારી ઊંઘ આવતી નથી. સૂવાની સ્થિતિ પણ યોગ્ય હોવી જોઈએ – પીઠ પર સીધા સૂવું અથવા એક બાજુ પડખું ફરીને સૂવું કરોડરજ્જુ માટે શ્રેષ્ઠ છે. બહુ મોટું કે જાડું ઓશીકું વાપરવાનું ટાળવું જોઈએ.

ઊંચાઈ વિશે પ્રચલિત ગેરમાન્યતાઓ (Myths vs Facts)

ગેરમાન્યતા (Myth)	હકીકત (Fact)
લટકવાથી હાથ લાંબા થઈ જાય છે.	બાર પર લટકવાથી ફક્ત કરોડરજ્જુ અને સ્નાયુઓ સ્ટ્રેચ થાય છે, હાથ અપ્રમાણસર લાંબા થતા નથી.
વેઈટ લિફ્ટિંગ (જીમ) થી ઊંચાઈ અટકી જાય છે.	યોગ્ય માર્ગદર્શન હેઠળ હળવી સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ કરવાથી ગ્રોથ પ્લેટ્સને નુકસાન થતું નથી. જોકે, બાળકોએ વધુ પડતું ભારે વજન ન ઊંચકવું જોઈએ.
માર્કેટમાં મળતી દવાઓ/પાવડર ઊંચાઈ વધારે છે.	આવી કોઈ જાદુઈ દવા નથી જે રાતોરાત ઊંચાઈ વધારી શકે. ગ્રોથ પ્લેટ્સ બંધ થયા પછી કોઈપણ સપ્લિમેન્ટ્સ સીધી રીતે ઊંચાઈ વધારી શકતા નથી.
માત્ર સાઇકલ ચલાવવાથી ઊંચાઈ વધે છે.	સાઇકલિંગ પગના સ્નાયુઓ મજબૂત કરે છે અને HGH વધારે છે, પરંતુ તે એકલી કસરત પૂરતી નથી; ફૂલ-બોડી સ્ટ્રેચિંગ જરૂરી છે.

માતાપિતા માટે ખાસ ટિપ્સ અને સાવચેતીઓ (Precautions)

1. ધૈર્ય રાખો (Patience is key): ઊંચાઈ વધારવી એ ધીમી અને લાંબા ગાળાની પ્રક્રિયા છે. કસરતોની અસર દેખાતા મહિનાઓ લાગી શકે છે. બાળકને સતત પ્રોત્સાહિત કરો અને ક્યારેય તેમની ઊંચાઈની સરખામણી અન્ય બાળકો સાથે ન કરો, જેથી તેઓ લઘુતાગ્રંથિ (Inferiority complex) નો શિકાર ન બને.
2. ઈજાથી બચાવો: સ્ટ્રેચિંગ કસરતો દરમિયાન ક્યારેય પણ ઝટકો (Jerk) ન મારવો. સ્નાયુઓને ધીમે ધીમે અને સહન કરી શકાય તેટલા જ ખેંચવા. ઓવરસ્ટ્રેચિંગથી સ્નાયુ ફાટી શકે છે (Muscle tear).
3. રમતગમત (Sports) ને પ્રોત્સાહન: સ્ટ્રેચિંગ ઉપરાંત, બાસ્કેટબોલ, બેડમિન્ટન, વોલીબોલ, સ્કિપિંગ (દોરડા કૂદવા) અને સ્વિમિંગ જેવી રમતોમાં બાળકને જોડો. આ રમતોમાં સતત જમ્પિંગ અને સ્ટ્રેચિંગ થતું હોય છે જે ઊંચાઈ વધારવામાં ગેમ-ચેન્જર સાબિત થાય છે.
4. નિષ્ણાતની સલાહ લો: જો બાળકની ઉંમર વધતી હોય પણ ઊંચાઈ બિલકુલ ન વધતી હોય, તો વિલંબ કર્યા વિના પીડિયાટ્રિશિયન (Pediatrician) અથવા એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટની મુલાકાત લો. થાઇરોઇડની સમસ્યા અથવા ગ્રોથ હોર્મોનની ઉણપ હોય તો સમયસર તબીબી સારવાર લેવી જરૂરી છે.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

બાળકોની ઊંચાઈ વધારવા માટે કોઈ શોર્ટકટ નથી. તે માટે સાચી દિશામાં કરવામાં આવેલા સઘન પ્રયત્નો જ કામ આવે છે. જિનેટિક્સ ભલે એક મર્યાદા નક્કી કરે, પરંતુ ફિઝિયોથેરાપી, નિયમિત સ્ટ્રેચિંગ કસરતો, પોષણયુક્ત આહાર અને પૂરતી ઊંઘનું સંયોજન બાળકના શરીરને તેની મહત્તમ સંભવિત ઊંચાઈ (Maximum genetic potential) સુધી પહોંચવામાં ચોક્કસપણે મદદ કરે છે.

નાનપણથી જ બાળકને યોગ્ય પોશ્ચર જાળવવાની આદત પાડો, તેમને યોગ અને સ્ટ્રેચિંગનું મહત્વ સમજાવો અને સક્રિય જીવનશૈલી જીવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરો. બાળપણમાં નાખેલો આ શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યનો પાયો તેમને જીવનભર મજબૂત અને આત્મવિશ્વાસુ બનાવશે.