ઘૂંટણના ઓપરેશન (Knee Replacement) પછી વજન કંટ્રોલ ન થાય તો શું જોખમ રહે છે?

ઘૂંટણનું રિપ્લેસમેન્ટ (Knee Replacement) એ આધુનિક મેડિકલ સાયન્સની સૌથી સફળ સર્જરીઓમાંની એક છે. વર્ષોથી સાંધાના દુખાવાથી પીડાતા દર્દીઓ માટે આ ઓપરેશન એક નવું જીવન અને નવી ગતિશીલતા (Mobility) લઈને આવે છે. પરંતુ, ઘણા દર્દીઓ એવું માને છે કે ઓપરેશન થઈ ગયું એટલે બધી સમસ્યાઓ પૂરી થઈ ગઈ. વાસ્તવમાં, સર્જરી એ સફળતાનો માત્ર ૫૦% હિસ્સો છે; બાકીના ૫૦% નો આધાર દર્દીના પોસ્ટ-ઓપરેટિવ (ઓપરેશન પછીના) પ્રયાસો, ફિઝિયોથેરાપી અને સૌથી અગત્યનું—વજન નિયંત્રણ (Weight Management) પર રહેલો છે.

જો ઘૂંટણના ઓપરેશન પછી શરીરનું વજન કંટ્રોલમાં ન રહે અથવા સતત વધતું જાય, તો તે નવા નાખેલા કૃત્રિમ સાંધા (Implant) માટે અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. આ લેખમાં આપણે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું કે ઓપરેશન પછી વજન વધવાથી કયા કયા ગંભીર જોખમો ઊભા થાય છે અને તેને કેવી રીતે રોકી શકાય.

૧. વજન અને ઘૂંટણ વચ્ચેનું વિજ્ઞાન (Biomechanics)

વજન વધવાના જોખમો સમજતા પહેલા એ સમજવું જરૂરી છે કે આપણું વજન ઘૂંટણ પર કેવી રીતે અસર કરે છે. બાયોમિકેનિક્સના સિદ્ધાંત મુજબ, જ્યારે તમે ચાલો છો ત્યારે તમારા દરેક ઘૂંટણ પર તમારા શરીરના વજન કરતાં ૩ થી ૪ ગણું વધુ દબાણ આવે છે.

• ઉદાહરણ તરીકે: જો તમારું વજન તમારી ઊંચાઈ અને ઉંમરના પ્રમાણ કરતાં ૧૦ કિલો વધારે છે, તો જ્યારે તમે ચાલતા હોવ ત્યારે તમારા ઘૂંટણ પર વધારાનું ૩૦ થી ૪૦ કિલો દબાણ આવે છે. સીડી ચડતી કે ઉતરતી વખતે આ દબાણ વજનના ૫ થી ૭ ગણું થઈ જાય છે.

જ્યારે કુદરતી સાંધો આટલું દબાણ સહન ન કરી શક્યો અને ઘસાઈ ગયો, તો કૃત્રિમ સાંધા (જે ધાતુ અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા પ્લાસ્ટિકના બનેલા છે) માટે આ સતત આવતું વધારાનું દબાણ ઘણું નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.

૨. વજન કંટ્રોલ ન થવાના મુખ્ય જોખમો (Major Risks)

૨.૧. કૃત્રિમ સાંધા (Implant) નો ઝડપી ઘસારો અને આયુષ્ય ઘટવું

ની રિપ્લેસમેન્ટ સર્જરીમાં, ઘૂંટણના ખરાબ થઈ ગયેલા ભાગને કાઢીને ત્યાં મેટલ (ધાતુ) અને પોલિઇથિલિન (એક પ્રકારનું અત્યંત મજબૂત પ્લાસ્ટિક) નો સાંધો બેસાડવામાં આવે છે. આ પ્લાસ્ટિકનો ટુકડો બે હાડકાં વચ્ચે ગાદી (Spacer) તરીકે કામ કરે છે.

• જેમ કારમાં જો ક્ષમતા કરતા વધારે વજન ભરવામાં આવે તો તેના ટાયર જલ્દી ઘસાઈ જાય છે, તેવી જ રીતે વધારાના વજનને કારણે ઇમ્પ્લાન્ટના પ્લાસ્ટિક વાળા ભાગ પર સતત ઘર્ષણ થાય છે.
• સામાન્ય રીતે એક સારા ની રિપ્લેસમેન્ટનું આયુષ્ય ૧૫ થી ૨૦ વર્ષ (કે તેથી વધુ) હોય છે. પરંતુ જો દર્દીનું વજન વધારે હોય, તો આ ઇમ્પ્લાન્ટ ૧૦ થી ૧૨ વર્ષમાં જ ઘસાઈ શકે છે.

૨.૨. ઇમ્પ્લાન્ટ ઢીલું પડવું (Loosening of the Implant)

આ સૌથી મોટો અને પીડાદાયક ખતરો છે. કૃત્રિમ સાંધાને હાડકા સાથે જોડવા માટે ખાસ પ્રકારના ‘બોન સિમેન્ટ’ (Bone Cement) નો ઉપયોગ થાય છે અથવા કેટલાક કિસ્સાઓમાં હાડકું ઇમ્પ્લાન્ટમાં જાતે જ વિકસે તેવી સિસ્ટમ હોય છે.

• વધારે પડતા વજનને લીધે સાંધા પર વારંવાર અસાધારણ આંચકા (Mechanical Stress) આવે છે.
• લાંબા ગાળે આ સતત દબાણ હાડકા અને ઇમ્પ્લાન્ટ વચ્ચેના જોડાણને નબળું પાડે છે, જેને મેડિકલ ભાષામાં ‘એસેપ્ટિક લૂઝનિંગ’ (Aseptic Loosening) કહેવાય છે.
• ઇમ્પ્લાન્ટ ઢીલું પડવાથી દર્દીને ફરીથી ભયંકર દુખાવો શરૂ થાય છે અને સાંધો અસ્થિર બની જાય છે.

૨.૩. ફરીથી ઓપરેશન (Revision Surgery) ની નોબત આવવી

જો ઇમ્પ્લાન્ટ સમય કરતા વહેલો ઘસાઈ જાય અથવા ઢીલો પડી જાય, તો ડોક્ટર પાસે ‘રિવિઝન સર્જરી’ (બીજી વાર ઘૂંટણ બદલવાનું ઓપરેશન) સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી.

• રિવિઝન સર્જરીના પડકારો: પ્રથમ ઓપરેશન કરતા રિવિઝન સર્જરી વધુ જટિલ, લાંબી અને ખર્ચાળ હોય છે. તેમાં હાડકાનો ઘણો ભાગ નષ્ટ થઈ ગયો હોવાથી નવા ઇમ્પ્લાન્ટને ટેકો આપવો મુશ્કેલ બને છે. વળી, બીજી સર્જરીમાં રિકવરીનો સમય પણ ઘણો લાંબો હોય છે. વધુ પડતું વજન આ જોખમને અનેકગણું વધારી દે છે.

૨.૪. ઇન્ફેક્શન (Infection) અને ઘા રુઝાવામાં વિલંબ

વધારે પડતા વજનવાળા (Obese) લોકોમાં શરીરમાં ચરબી (Adipose tissue) નું પ્રમાણ વધુ હોય છે.

• ચરબીવાળા પેશીઓમાં લોહીનું પરિભ્રમણ (Blood circulation) અન્ય પેશીઓની સરખામણીમાં ઓછું હોય છે. આના કારણે ઓપરેશનના ઘા સુધી પૂરતા પ્રમાણમાં ઓક્સિજન અને હીલિંગ માટે જરૂરી તત્વો પહોંચી શકતા નથી.
• ઘા રુઝાવામાં સમય લાગે છે અને સર્જરી પછી સાંધામાં બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન થવાનો ખતરો મેદસ્વી લોકોમાં સામાન્ય દર્દીઓ કરતા ત્રણ ગણો વધારે જોવા મળે છે. સાંધાનું ઇન્ફેક્શન એ સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિ છે, જેમાં ઘણીવાર નવો નાખેલો સાંધો પાછો કાઢી લેવો પડે છે.

૨.૫. ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy) માં નિષ્ફળતા અને જકડાયેલો સાંધો

ઓપરેશન પછી ઘૂંટણને સંપૂર્ણપણે વાળવા અને સીધો કરવા માટે સઘન ફિઝિયોથેરાપી જરૂરી છે.

• જે દર્દીઓનું વજન વધારે હોય છે, તેમને કસરત કરવામાં, પગ ઊંચો કરવામાં કે ચાલવામાં વધુ થાક અને દુખાવો અનુભવાય છે.
• પરિણામે, તેઓ પૂરતી કસરત કરી શકતા નથી. જો શરૂઆતના અઠવાડિયાઓમાં ઘૂંટણની યોગ્ય મૂવમેન્ટ ન થાય, તો સાંધાની આસપાસની પેશીઓ (Tissues) કડક થઈ જાય છે (Arthrofibrosis). આનાથી સાંધો જકડાઈ જાય છે અને દર્દી ક્યારેય પોતાનો પગ પૂરો વાળી શકતો નથી.

૨.૬. બીજા ઘૂંટણ અને અન્ય સાંધાઓ પર જોખમ

મોટાભાગે દર્દીઓ પહેલા એક ઘૂંટણનું ઓપરેશન કરાવે છે. જ્યારે વજન વધારે હોય અને નવા ઘૂંટણ પર ચાલવાનો ડર હોય, ત્યારે દર્દી અજાણતા જ પોતાના શરીરનું આખું બેલેન્સ અને વજન તેના બીજા (સાજા) ઘૂંટણ અથવા થાપા (Hip Joint) પર નાખવા માંડે છે.

• ચાલવાની રીત (Gait) બદલાવાને કારણે સાજા ઘૂંટણ પર દબાણ વધે છે અને ત્યાં આર્થરાઈટિસ (ઘસારો) ની પ્રક્રિયા ખૂબ ઝડપી બની જાય છે. થોડા જ સમયમાં બીજા ઘૂંટણનું પણ ઓપરેશન કરાવવાનો વારો આવી શકે છે. આ ઉપરાંત કમરના નીચેના ભાગમાં (Lower Back) પણ દુખાવો શરૂ થઈ શકે છે.

૨.૭. લોહી ગંઠાઈ જવું (Deep Vein Thrombosis – DVT)

કોઈપણ મોટી સર્જરી પછી પગની નસોમાં લોહીનો ગઠ્ઠો (Blood Clot) જામી જવાનો ખતરો રહેલો છે. મેદસ્વી દર્દીઓમાં ચરબીનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી અને તેમની હલનચલન ઓછી હોવાથી લોહીનું પરિભ્રમણ ધીમું પડે છે.

• આ ધીમા પરિભ્રમણને કારણે પગની નસોમાં DVT થઈ શકે છે. જો આ લોહીનો ગઠ્ઠો છૂટો પડીને ફેફસાં કે હૃદય સુધી પહોંચી જાય (Pulmonary Embolism), તો તે જીવલેણ પણ સાબિત થઈ શકે છે.

૩. વજન વધવા પાછળના કારણો (સર્જરી પછી)

ઘૂંટણના ઓપરેશન પછી વજન કેમ વધે છે, તે સમજવું પણ એટલું જ જરૂરી છે:

1. શારીરિક પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો: ઓપરેશન પહેલાં દુખાવાને કારણે અને ઓપરેશન પછી રિકવરીના સમયગાળા દરમિયાન દર્દી બેઠાડુ જીવન જીવવા લાગે છે.
2. ખોરાકની આદતો: પ્રવૃત્તિ ઘટી હોવા છતાં, કેલરી લેવાનું પ્રમાણ એ જ રહે છે અથવા તો “સારું ખાવાથી જલ્દી રિકવરી આવશે” એવા ગેરખયાલ હેઠળ વધુ કેલરીવાળો ખોરાક લેવાય છે.
3. ડિપ્રેશન કે તણાવ: લાંબા સમય સુધી પથારીવશ રહેવાથી ઘણા દર્દીઓ માનસિક તણાવ અનુભવે છે, જે ‘ઈમોશનલ ઇટિંગ’ (સ્ટ્રેસમાં વધુ ખાવું) તરફ દોરી જાય છે.
4. દવાઓ: પેઇનકિલર્સ કે કેટલીક દવાઓને કારણે પણ મેટાબોલિઝમ ધીમું પડી શકે છે.

૪. વજન કંટ્રોલ કરવા માટેના અસરકારક ઉપાયો

વજન ઘટાડવું કે કંટ્રોલમાં રાખવું એ કોઈ રાતોરાત થતી જાદુઈ પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ શિસ્તબદ્ધ રીતે નીચેના પગલાં લેવાથી શ્રેષ્ઠ પરિણામ મેળવી શકાય છે:

૪.૧. આહારમાં બદલાવ (Dietary Modifications)

વજન નિયંત્રણમાં ૭૦% ભૂમિકા ડાયેટની હોય છે. ઓપરેશન પછીના સમયમાં નીચે મુજબનો આહાર લેવો જોઈએ:

• પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક: સ્નાયુઓ (Muscles) ને મજબૂત કરવા અને ઘા રુઝાવવા માટે પ્રોટીન અત્યંત જરૂરી છે. દાળ, કઠોળ, પનીર, સોયાબીન, અને ઈંડાનો સમાવેશ કરો. પ્રોટીનથી પેટ લાંબા સમય સુધી ભરેલું રહે છે.
• ફાઇબર (રેસાવાળો ખોરાક): લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, ફળો અને આખા અનાજ (ઓટ્સ, બ્રાઉન રાઈસ, બાજરી) ખાઓ. ફાઇબર પાચન સુધારે છે અને વજન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
• ખાંડ અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડથી બચો: મીઠાઈઓ, કોલ્ડ ડ્રિંક્સ, પેકેટવાળા નાસ્તા (ચિપ્સ, બિસ્કીટ), અને મેંદાથી બનેલી વસ્તુઓ સદંતર બંધ કરો. આ ‘ખાલી કેલરી’ (Empty Calories) છે જે સીધી ચરબીમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
• પોર્શન કંટ્રોલ (ખોરાકની માત્રા): જમવાની થાળી નાની રાખો અને ભૂખ કરતા થોડું ઓછું જમો. દિવસમાં ૩ વાર ભારે ભોજન લેવાને બદલે ૫ વાર થોડું-થોડું ભોજન લેવાની ટેવ પાડો.

૪.૨. ઓછી અસરવાળી કસરતો (Low-Impact Exercises)

ની રિપ્લેસમેન્ટ પછી દોડવું (Jogging) કે કૂદકા મારવા (Jumping) જેવી કસરતો ટાળવી જોઈએ, કારણ કે તેનાથી નવા સાંધાને નુકસાન થાય છે. તેના બદલે આ કસરતો અપનાવો:

• વોકિંગ (ચાલવું): ચાલવું એ સૌથી શ્રેષ્ઠ અને સરળ કસરત છે. શરૂઆતમાં વોકર કે લાકડીના ટેકે ચાલો અને ધીમે ધીમે સમય અને અંતર વધારો.
• સ્વિમિંગ અને એક્વા થેરાપી (Aqua Therapy): પાણીમાં કસરત કરવી એ ઘૂંટણ માટે વરદાન સમાન છે. પાણીની ઉત્પ્લાવક શક્તિ (Buoyancy) ને કારણે સાંધા પર વજન નથી આવતું અને સ્નાયુઓને મજબૂતી મળે છે. (નોંધ: ઓપરેશનનો ઘા સંપૂર્ણ રુઝાઈ ગયા પછી જ સ્વિમિંગ પૂલમાં જવું).
• સ્ટેટિક સાયકલિંગ (Stationary Bike): ઘરમાં જ સાયકલ ચલાવવાથી ઘૂંટણની ગતિ (Range of Motion) વધે છે અને કેલરી પણ બળે છે. સીટની ઊંચાઈ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ સેટ કરવી.

૪.૩. ફિઝિયોથેરાપીનું ચુસ્ત પાલન

ડોક્ટરે બતાવેલી સ્ટ્રેન્થનિંગ એક્સરસાઇઝ (સ્નાયુઓને મજબૂત કરવાની કસરતો) નિયમિત કરો.

• ખાસ કરીને ક્વાડ્રિસેપ્સ (Quadriceps) અને હેમસ્ટ્રિંગ (Hamstring) સ્નાયુઓ—જે ઘૂંટણની ઉપર અને પાછળ હોય છે—તેને મજબૂત કરવાથી ઘૂંટણ પર આવતું શરીરનું વજન સ્નાયુઓ વહેંચી લે છે. સ્નાયુઓ જેટલા મજબૂત હશે, ઘૂંટણના નવા સાંધા પર એટલું જ ઓછું દબાણ આવશે.

૪.૪. હાઈડ્રેશન (પૂરતું પાણી પીવું)

ઘણીવાર આપણું મગજ તરસ અને ભૂખ વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકતું નથી. પૂરતું પાણી પીવાથી મેટાબોલિઝમ (ચયાપચયની ક્રિયા) ઝડપી બને છે. દિવસમાં ઓછામાં ઓછું ૮ થી ૧૦ ગ્લાસ પાણી પીવાની ટેવ પાડો.

૪.૫. પૂરતી ઊંઘ અને તણાવમુક્ત જીવન

વજન વધારવા પાછળ સ્ટ્રેસ હોર્મોન (Cortisol) જવાબદાર હોય છે. જ્યારે ઊંઘ પૂરી થતી નથી, ત્યારે શરીરમાં હોર્મોનલ અસંતુલન થાય છે, જે વજન વધારે છે. રોજ રાત્રે ૭ થી ૮ કલાકની શાંત ઊંઘ લેવી અત્યંત આવશ્યક છે.

૫. ડોક્ટર અને ડાયેટિશિયનનો સંપર્ક ક્યારે કરવો?

ઘણા દર્દીઓ જાતે જ ઇન્ટરનેટ પર જોઈને ક્રેશ ડાયેટ (અચાનક ખાવાનું છોડી દેવું) કરવા લાગે છે, જે ઓપરેશન પછીના નબળા શરીર માટે ખતરનાક સાબિત થઈ શકે છે.

• જો તમારું વજન BMI (Body Mass Index) પ્રમાણે ૩૦ થી ઉપર છે, તો તમારે નિષ્ણાત ડાયેટિશિયન ની સલાહ લેવી જોઈએ.
• ડાયેટિશિયન તમારી ઉંમર, મેડિકલ હિસ્ટ્રી (જેમ કે ડાયાબિટીસ, બ્લડ પ્રેશર) અને ઓપરેશનની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય ‘કસ્ટમાઇઝ ડાયેટ પ્લાન’ બનાવી આપશે.
• જો કસરત કરતી વખતે નવા ઘૂંટણમાં દુખાવો વધતો હોય, તો તરત જ તમારા ઓર્થોપેડિક સર્જન નો સંપર્ક કરવો.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

ઘૂંટણનું રિપ્લેસમેન્ટ (Knee Replacement) એ તમને દર્દમુક્ત જીવન આપવા માટેનો એક ‘પુલ’ છે, પરંતુ આ પુલ પર સુરક્ષિત રીતે ચાલવા માટે વજન નિયંત્રણ રૂપી વાહન મજબૂત હોવું જરૂરી છે. ઓપરેશન પછી વજન કંટ્રોલ ન થવું એ માત્ર કૃત્રિમ સાંધાના આયુષ્યને જ નથી ઘટાડતું, પરંતુ તે ઇન્ફેક્શન, લૂઝનિંગ અને રિવિઝન સર્જરી જેવા ગંભીર અને જીવલેણ જોખમોને પણ આમંત્રણ આપે છે.