કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલ (Cold Pressed/ઘાણીનું તેલ) વિરુદ્ધ રિફાઇન્ડ. ઓઇલ
આજના સમયમાં સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવવા માટે લોકો ખોરાકની સાથે રસોઈમાં વપરાતા તેલ વિશે પણ વધુ જાગૃત બન્યા છે. બજારમાં આજે અનેક પ્રકારના કુકિંગ ઓઇલ ઉપલબ્ધ છે, જેમાં સૌથી વધુ ચર્ચા કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલ (Cold Pressed અથવા ઘાણીનું તેલ) અને રિફાઇન્ડ ઓઇલ (Refined Oil) વિશે થાય છે.
ઘણા લોકો માને છે કે ઘાણીનું તેલ હંમેશા શ્રેષ્ઠ છે, જ્યારે કેટલાક લોકો રિફાઇન્ડ ઓઇલને વધુ શુદ્ધ અને સલામત માને છે. પરંતુ હકીકતમાં બંને વચ્ચે શું તફાવત છે? કયું તેલ શરીર માટે વધુ ફાયદાકારક છે? શું કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલ દરેક પ્રકારની રસોઈ માટે યોગ્ય છે? શું રિફાઇન્ડ ઓઇલ ખરેખર નુકસાનકારક છે?
આ લેખમાં આપણે આ તમામ પ્રશ્નોના વૈજ્ઞાનિક અને સરળ જવાબ જાણીશું.
કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલ શું છે?
કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલ એટલે એવા તેલ કે જે બીજ, મગફળી, તલ, સરસવ, નાળિયેર અથવા અન્ય કુદરતી સ્ત્રોતમાંથી ઓછી ગરમી અને યાંત્રિક દબાણ (Mechanical Pressing) દ્વારા કાઢવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં સામાન્ય રીતે તાપમાન ખૂબ ઓછું રાખવામાં આવે છે જેથી તેલના કુદરતી પોષક તત્ત્વો જળવાઈ રહે.
આને ભારતમાં પરંપરાગત રીતે ઘાણીનું તેલ પણ કહેવામાં આવે છે.
રિફાઇન્ડ ઓઇલ શું છે?
રિફાઇન્ડ ઓઇલ બનાવવા માટે કાચા તેલને અનેક ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે.
જેમ કે:
- Degumming
- Neutralization
- Bleaching
- Deodorization
- Filtration
આ પ્રક્રિયાનો મુખ્ય હેતુ હોય છે:
- ગંધ દૂર કરવી
- રંગ સુધારવો
- લાંબા સમય સુધી સ્ટોર કરી શકાય તેવું બનાવવું
- સ્વાદ એકસરખો રાખવો
બંને વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત
| મુદ્દો | કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલ | રિફાઇન્ડ ઓઇલ |
|---|---|---|
| બનાવવાની રીત | ઓછી ગરમીમાં | ઊંચી પ્રોસેસિંગ |
| પોષક તત્વો | વધુ જળવાય | કેટલાક ઘટી જાય |
| કુદરતી સુગંધ | રહે છે | દૂર કરવામાં આવે છે |
| રંગ | કુદરતી | હળવો |
| શેલ્ફ લાઇફ | ઓછી | વધુ |
| કિંમત | વધારે | ઓછી |
| પ્રોસેસિંગ | ઓછું | વધુ |
કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલના ફાયદા
1. વધુ પોષક તત્ત્વો
આમાં વિટામિન E, પોલીફેનોલ્સ, ફાઇટોસ્ટેરોલ્સ અને કુદરતી એન્ટીઓક્સિડન્ટ્સ વધુ પ્રમાણમાં જળવાઈ રહે છે.
2. કુદરતી સ્વાદ
તલનું તેલ તલ જેવો સ્વાદ આપે છે.
મગફળીનું તેલ મગફળીની સુગંધ આપે છે.
રસોઈનો સ્વાદ વધુ કુદરતી બને છે.
3. ઓછી કેમિકલ પ્રોસેસિંગ
સામાન્ય રીતે કોઈ બ્લીચિંગ અથવા ડિઓડોરાઇઝેશન થતું નથી.
4. સારા ફેટ્સ જળવાઈ રહે
Monounsaturated અને Polyunsaturated Fatty Acids સારી સ્થિતિમાં રહે છે.
5. એન્ટીઓક્સિડન્ટ્સ
ફ્રી રેડિકલ્સ સામે રક્ષણ આપવામાં મદદરૂપ બને છે.
રિફાઇન્ડ ઓઇલના ફાયદા
રિફાઇન્ડ ઓઇલ સંપૂર્ણપણે ખરાબ છે એવી માન્યતા સાચી નથી.
તેના પણ કેટલાક ફાયદા છે.
1. વધુ Smoke Point
ઘણાં રિફાઇન્ડ ઓઇલ ઊંચા તાપમાને સરળતાથી બળતા નથી.
આથી
- Deep Frying
- Restaurant Cooking
- Commercial Cooking
માટે ઉપયોગી બને છે.
2. લાંબી શેલ્ફ લાઇફ
વધુ સમય સુધી ખરાબ થતા નથી.
3. ગંધ ઓછી
દરેક પ્રકારની વાનગીમાં સરળતાથી વાપરી શકાય.
4. કિંમત ઓછી
મોટા પરિવારો માટે ખર્ચમાં અનુકૂળ.
શું રિફાઇન્ડ ઓઇલ નુકસાનકારક છે?
ઘણા સોશિયલ મીડિયા મેસેજમાં કહેવામાં આવે છે કે રિફાઇન્ડ ઓઇલ “ઝેર” છે.
આ દાવો સંપૂર્ણપણે સાચો નથી.
જો સારા ઉત્પાદકનું ગુણવત્તાયુક્ત રિફાઇન્ડ ઓઇલ મર્યાદિત માત્રામાં વપરાય તો તે સામાન્ય રીતે સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે.
પરંતુ સમસ્યા ત્યારે થાય છે જ્યારે
- વારંવાર એક જ તેલ ગરમ થાય
- Deep Frying રોજ થાય
- Trans Fat બને
- કુલ તેલનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય
શું કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલમાં રસોઈ કરી શકાય?
હા.
પરંતુ દરેક તેલનું Smoke Point અલગ હોય છે.
યોગ્ય ઉપયોગ
- શાકભાજી
- દાળ
- હળવી રસોઈ
- તડકો
- સલાડ
Deep Fry માટે?
ઘણા કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલ Deep Fry માટે શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ નથી.
કારણ કે
ઊંચા તાપમાને કેટલાક કુદરતી ઘટકો તૂટી શકે.
Smoke Point શું છે?
Smoke Point એટલે તે તાપમાન જ્યાં તેલમાંથી ધુમાડો નીકળવાનું શરૂ થાય.
આ પછી
- સ્વાદ બદલાય
- પોષક તત્ત્વો ઘટે
- નુકસાનકારક સંયોજનો બની શકે
તેથી તેલને ધુમાડો નીકળે ત્યાં સુધી ગરમ કરવું ટાળવું જોઈએ.
કયું કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલ શ્રેષ્ઠ?
જવાબ એક જ નથી.
તે તમારા વિસ્તાર, ખોરાક અને આરોગ્ય પર આધાર રાખે છે.
ગુજરાતમાં
- મગફળીનું તેલ
- તલનું તેલ
સારી પસંદગી હોઈ શકે.
ઉત્તર ભારતમાં
- સરસવનું તેલ
દક્ષિણ ભારતમાં
- નાળિયેરનું તેલ
એક જ તેલ આખું જીવન વાપરવું જોઈએ?
પોષણ નિષ્ણાતો ઘણીવાર વિવિધ પ્રકારના તેલનો વારો ફેરવીને ઉપયોગ કરવાની સલાહ આપે છે, કારણ કે દરેક તેલમાં ફેટી એસિડ્સનું પ્રમાણ અલગ હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
- મગફળીનું તેલ
- તલનું તેલ
- સરસવનું તેલ
- સનફ્લાવર ઓઇલ
- રાઈસ બ્રાન ઓઇલ
યોગ્ય આયોજન સાથે બદલતા રહેવું ફાયદાકારક બની શકે.
તેલ કેટલું ખાવું?
ભારતીય પોષણ માર્ગદર્શિકા અનુસાર સામાન્ય રીતે એક વ્યક્તિ માટે દરરોજ કુલ 20 થી 30 ગ્રામ જેટલું તેલ પૂરતું માનવામાં આવે છે (વ્યક્તિની ઉંમર, વજન, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને આરોગ્યની સ્થિતિ અનુસાર તેમાં ફેરફાર થઈ શકે છે).
ઘણું તેલ, ભલે તે કોલ્ડ પ્રેસ્ડ હોય કે રિફાઇન્ડ, વધારે પ્રમાણમાં લેવાથી વજન વધવું અને હૃદયરોગનું જોખમ વધી શકે છે.
કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલ ખરીદતી વખતે શું ધ્યાન રાખવું?
- વિશ્વસનીય બ્રાન્ડ પસંદ કરો.
- “100% Cold Pressed” અથવા “Wood Pressed” જેવી સ્પષ્ટ માહિતી તપાસો.
- ઉત્પાદન તારીખ તપાસો.
- ખૂબ જૂનું તેલ ન ખરીદો.
- ગાઢ રંગ અથવા કુદરતી સુગંધ સામાન્ય હોઈ શકે છે.
- ગાઢ રંગ એટલે ખરાબ ગુણવત્તા એવું માનવું યોગ્ય નથી.
રિફાઇન્ડ ઓઇલ ખરીદતી વખતે શું જોવું?
- FSSAI લાઇસન્સ
- વિશ્વસનીય કંપની
- પેકિંગ સીલ
- Expiry Date
- યોગ્ય સ્ટોરેજ
તેલ કેવી રીતે સ્ટોર કરવું?
- સૂર્યપ્રકાશથી દૂર રાખો.
- ઢાંકણ બંધ રાખો.
- ગરમીથી દૂર રાખો.
- ગાઢ રંગની બોટલ વધુ સારી.
- વારંવાર ખુલ્લું ન રાખવું.
વારંવાર ગરમ કરેલું તેલ કેમ નુકસાનકારક?
એક જ તેલને વારંવાર ગરમ કરવાથી તેમાં ઓક્સિડેશન વધે છે અને નુકસાનકારક સંયોજનો બનવાની શક્યતા વધી શકે છે.
ખાસ કરીને:
- હોટલમાં
- સ્ટ્રીટ ફૂડ
- ડીપ ફ્રાય થયેલા નાસ્તા
માં આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે.
સામાન્ય ગેરમાન્યતાઓ
ગેરમાન્યતા 1
કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલ ખાવાથી ક્યારેય કોલેસ્ટ્રોલ વધતું નથી.
હકીકત:
દરેક તેલમાં કેલરી વધારે હોય છે.
વધુ પ્રમાણમાં કોઈપણ તેલ લેવાથી વજન વધી શકે છે.
ગેરમાન્યતા 2
રિફાઇન્ડ ઓઇલ સંપૂર્ણ ઝેરી છે.
હકીકત:
ગુણવત્તાયુક્ત રિફાઇન્ડ ઓઇલ મર્યાદિત માત્રામાં લેવાથી મોટાભાગના સ્વસ્થ લોકો માટે સામાન્ય રીતે સુરક્ષિત છે.
ગેરમાન્યતા 3
માત્ર ઓઇલ બદલવાથી હાર્ટ એટેક નહીં આવે.
હકીકત:
હૃદયરોગનું જોખમ અનેક પરિબળો પર આધાર રાખે છે, જેમ કે:
- ધૂમ્રપાન
- ડાયાબિટીસ
- બ્લડ પ્રેશર
- કસરત
- ઊંઘ
- સમગ્ર આહારની ગુણવત્તા
કોના માટે કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલ વધુ યોગ્ય?
- કુદરતી ખોરાક પસંદ કરનાર લોકો
- ઓછી પ્રોસેસ્ડ વસ્તુઓ પસંદ કરનાર
- ઘરેલું રસોઈ કરનાર
- પરંપરાગત સ્વાદ પસંદ કરનાર
કોના માટે રિફાઇન્ડ ઓઇલ યોગ્ય?
- મોટા પ્રમાણમાં રસોઈ
- ક્યારેક ઊંચા તાપમાને રસોઈ
- બજેટ મર્યાદિત હોય
- લાંબા સમય સુધી સ્ટોરેજની જરૂર હોય
નિષ્કર્ષ
કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલ અને રિફાઇન્ડ ઓઇલ બંનેના પોતાના ફાયદા અને મર્યાદાઓ છે. કોલ્ડ પ્રેસ્ડ ઓઇલમાં કુદરતી પોષક તત્ત્વો અને એન્ટીઓક્સિડન્ટ્સ વધુ જળવાઈ રહે છે, જ્યારે રિફાઇન્ડ ઓઇલનું સ્મોક પોઇન્ટ સામાન્ય રીતે વધુ હોય છે અને તેની શેલ્ફ લાઇફ લાંબી હોય છે.
સ્વાસ્થ્ય માટે સૌથી મહત્વની બાબત માત્ર કયું તેલ પસંદ કરો છો તે નથી, પરંતુ કેટલી માત્રામાં વાપરો છો, કેવી રીતે રસોઈ કરો છો, એક જ તેલને વારંવાર ગરમ કરો છો કે નહીં, અને તમારા સમગ્ર આહાર તથા જીવનશૈલી કેવી છે તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે.
સંતુલિત આહાર, નિયમિત કસરત, યોગ્ય માત્રામાં તેલનો ઉપયોગ અને વિશ્વસનીય ગુણવત્તાનું તેલ પસંદ કરવું – આ ચાર બાબતો લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય માટે વધુ અસરકારક છે. જો તમને હૃદયરોગ, ડાયાબિટીસ, કિડનીની સમસ્યા અથવા અન્ય કોઈ વિશેષ આરોગ્ય સમસ્યા હોય, તો તમારા ડૉક્ટર અથવા નોંધાયેલ ડાયેટિશિયનની સલાહ મુજબ તેલની પસંદગી કરવી વધુ યોગ્ય રહેશે.
